Cricieth - Yr Hen Felin

Mae melin wedi bod yn y fan ers adeg ganoloesol, efallai yn gynharach. Cludwyd ceirch a haidd i’r felin mewn troliau i gael eu malu. Mewn llythyr, o’r Casgliad Bryncir o’r 17 ganrif, mae sôn am “shipt maize” sy’n awgrymu bod ambell lwyth yn cael ei chyflwyno mewn llongau bach yr arfordir. Buasai’r felin yn malu grawn i’r ffermwyr am dâl neu brynu rhywfaint i werthu i drigolion y dref. Pobwyd y bara gan y menywod eu hunain neu byddant yn mynd â’r toes i’r becws i’w bobi. Gwnaethpwyd rhai ychwanegol i werthu ac maent yn ymddangos fel “pobyddion” yn y cyfrifiadau. Daeth blawd gwenith gwyn ar gael yn yr ardal ar ôl i’r rheilffordd gyrraedd yn 1867. Am y rheswm yma a gyda sefydlu poptai unigryw llaciodd gwaith y felin. Trigodd y melinydd olaf yn Nh? Felin yn y 1880 degau. Mae’n bosib y defnyddiwyd y felin dro i dro yn dechrau’r 20fed ganrif. Mae’r Afon Cwrt, oedd yn gyrru’r olwyn, weithiau ond yn diferu yn yr Haf ac yn gorlifo yn y Gaeaf felly mae’n rhaid roedd yna drefn o lifddorau is ac uchod o bwll y felin. Dargyfeiriwyd y nant bach “Ffrwd y Brain”, sy’n codi i’r dwyrain o’r dref, i’r gyfundrefn. Yn y ffordd yma medrodd y melinydd, mewn amseroedd sych, adeiladu pen i’r pwll ac mewn llifogydd, dargyfeirio’r d?r i lawr y cylfat presennol.