arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government

'Amser Bwyd' gan S. Minwel Tibbott

Eitemau yn y stori hon:

  • 1,331
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,173
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,824
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 14,828
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 733
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 2,384
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 691
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 802
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 751
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 874
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,591
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,386
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi

Y Ryseitiau



PennodNifer mewn bob pennod
Blasusfwyd39 rysáit
Teisennau radell23 rysáit
Teisennau26 rysáit
Bara16 rysáit
Bwydydd llwy17 rysáit
Pwdinau23 rysáit
Pysgod30 rysáit
Cyffaith4 rysáit
Cyflaith4 rysáit
Diodydd15 rysáit

Rhagair

Rhan ganolog o waith Amgueddfa Werin Cymru o’r dechrau ym 1948 fu cofnodi a chasglu, astudio ac arddangos bywyd gwerin Cymru yn ei holl agweddau. Gyda dyfodiad y peiriant recordio death cyfle i holi ac i gofnodi ar lafar, ac y mae bellach gryn gorff o wybodaeth am fywyd traddodiadol ein gwlad ar gadw gan Adran Traddodiadau Lafar a Thafodieithoedd yr Amgueddfa Werin. Wrth dderbyn tystiolaeth y trigolion hynaf a fu mor barod eu cymwynas ac mor groesawgar, y mae dyled ar yr Amgueddfa Werin nid yn unig i gadw’r wybodaeth hanesyddol hon am ein gorffennol yn ddiogel ar gyfer ysgolheigion y dyfodol, ond hefyd, lle bo’n briodol, i’w chyflwyno i ddarllenwyr Cymraeg cyfoes fel rhan o’u cynhysgaeth. Cyflwynir y gyfrol hon, felly, fel blaenffrwyth y cynhaeaf llafar a gasglwyd ynghyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf gan aelodau yr Adran Traddodiadau Llafar a Thafodieithoedd. Disgwylir, cyn hir, ddwyn cyfrolau eraill tebyg i olau dydd.

Mrs. S. Minwel Tibbott, o’r Adran honno, a baratoes y gyfrol hon gan ddefnyddio tystiolaeth nifer mawr o siaradwyr ar hyd a lled Cymru a fu’n fodlon rhannu eu gwybodaeth am hen fwydydd â hi. Pleser yw cydnabod help y cyfeillion hyn, a diolch iddynt am eu cydweithrediad.

Chwefror 1974

Trefor M. Owen, Curadur
Amgueddfa Werin Cymru

Ym 1976, ymddangosodd argraffiad Saesneg o’r gyfrol “Amser Bwyd” o dan y teitl “Welsh Fare”, ac erbyn hyn death galw am ail argraffiad o “Amser Bwyd”. Ar wahân i fân newidiadau yng nghynllun a rhwymiad y gyfrol ynghyd â gwella ansawdd y lluniau, y mae’r ail argraffiad yn atgynhyrchiad o’r gyfrol wreiddiol.

Ebrill 1978

Trefor M. Owen, Curadur
Amgueddfa Werin Cymru

Rhagymadrodd

Bwydydd y Cymry gynt a drafodir yn y gyfrol hon. Y mae bwyd a diod pob cenedl yn rhan annatod o’i threftadaeth, a’r angen am ddiogelu’r rhan honno o fywyd ein cenedl ni, y Cymry, a ysgogodd baratoi’r gyfrol.

Carwn bwysleisio mai detholiad o gyfarwyddiadau a geir yma ac nid astudiaeth ysgolheigaidd o hanes bwydydd yng Nghymru. Bwriad y gyfrol yw dadlennu rhyw gymaint ar hanes y bwydydd drwy gyfrwng y cyfarwyddiadau eu hunain ynghyd â’r nodiadau eglurhaol a ychwanegir at rai ohonynt. Y mae’r ffaith fod unrhyw un o’r bwydydd wedi’i gynnwys yn y casgliad yn dangos bod iddo ei le ei hun yn hanes bwydydd Cymru.

Ni ellir roi ffiniau pendant i gyfnod y bwydydd yr ymdrinnir â hwy. Gwyddys i sicrwydd eu bod mewn bri ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf ac ar ddechrau’r ganrif hon, cyfnod sydd o fewn cof y genhedlaeth hynaf o Gymry sydd yn fyw heddiw. Eu profiad helaeth hwy o baratoi’r bwydydd hyn yw prif ffynhonnell y dystiolaeth y mae’r gyfrol wedi’i seilio arni. Y mae’r dystiolaeth hon ar gof a chadw yn Amgueddfa Werin Cymru, naill ar ffurf ymddiddan wedi’i gofnodi ar dâp, neu mewn llawysgrif. Teg yw cymharu ryseit efallai â chân werin neu stori werin; trosglwyddir pob un ohonynt ar lafar, o berson i berson, o genhedlaeth i genhedlaeth, ac yn sgîl y trosglwyddo gweddnewidir rhyw gymaint arnynt yn ôl angen neu ddyfais neu ball ar y cof. O ganlyniad, ceir mân amrywiadau ar gynnwys ac ar ddull paratoi llawer o’r bwydydd. Am yr un rheswm, ni ellir nodi’n fanwl gywir yr union swm o bob un o’r defnyddiau crai sydd yn angenrheidiol er paratoi’r bwydydd hyn. Ni fyddai’r genhedlaeth hŷn yn pwyso nac yn mesur ond yn gweithredu yn ôl ‘synnwyr y fawd’ bob tro. Felly, gofynnir i’r darllenydd ystyried y mesurau a nodir fel canllawiau y gellir eu haddasu yn ôl y galw.

Bwydydd y bobl gyffredin yw’r rhai sydd o dan sylw yn y gyfrol hon. Syml yw eu cynnwys a syml oedd y dull o’u paratoi a’u coginio, yn ôl y defnyddiau crai a’r cyfleusterau coginio a oedd wrth law; er hynny, amlygir crefft gwraig y tŷ yn y paratoi a’r coginio hwnnw. Disgwylid y bydd y mwyafrif o’r bwydydd hyn yn ad-ennill eu lle ymhlith ein prydau nwyd heddiw, ond cofnodir y rhelyw, y rhai llai blasus efallai, oherwydd eu pwysigrwydd hanesyddol yn bennaf.

Ni wneir ymgais i gyfeirio at bob bwyd y gwyddys amdano ac nid anelir at gynrychioli pob ardal drwy Gymru gyfan o fewn cloriau’r gyfrol hon. Detholiad o fwydydd Cymru a gyflwynir yma ac fe gynhwysir lluniau i ddangos yr hen ddulliau o baratoi a choginio rhai ohonynt. Hyderir y bydd y gyfrol yn gyfrwng i agor celloedd cof y darllenydd ac os gwêl ef fod bylchau amlwg ynddi, apelir ato i drosglwyddo unrhyw wybodaeth bellach i’r Amgueddfa Werin.

Pwysau a mesur

Tymheredd Ffwrn/Popty (bras amcan)

  • poeth - hot: Trydan 425°F (218°C), Nwy Marc 7 / G
  • gweddol boeth - medium: Trydan 350°F (177°C), Nwy Marc 5 / E
  • araf - slow: Trydan 250°F-275°F (130°C-140°C), Nwy Marc 1-2 / B

Pwysau: cyfwerth metrig cyfwerth metrig

  • ¼ owns — 7.09g
  • ½ owns — 14.17g
  • 1 owns — 28.35g
  • ¼ pwys — 113.04g
  • ½ pwys — 227.00g
  • 1 pwys — 454.00g
  • 2 bwys — 907.00g
  • 3 phwys — 1361.00g

Hylif: cyfwerth metrig

  • 1 owns hylif — 28.4ml
  • ¼ peint — 142.0ml
  • ½ peint — 284.0ml
  • 1 peint — 568.0ml
  • 1 chwart — 1137.0ml

Geirfa

  • ageru — to steam
  • ansawdd — consistency
  • ceulo — to curdle
  • diwrnod ceulo — cheese-making day
  • cimwch, ll. cimychiaid — lobster – s
  • clowsen, ll. clows — clove – s
  • cocyn — pyramid
  • cochi — to smoke
  • colfran — curds
  • corbys — lentils
  • cranc, ll. crancod — crab – s
  • crasu — to bake, toast
  • crimpio — to crisp
  • crwst brau — short pastry
  • curo — to beat
  • cytew — batter
  • cytew llyfn — a smooth batter
  • cytew ysgafn — a light batter
  • ffenigl — fennel
  • ffwrn — oven
  • go-ferwi — to poach
  • gogryn — to sift
  • gradell — bakestone, griddle
  • gwichiad, ll. gwichiaid — periwinkle – s
  • gwyniedyn, ll. gwyniaid — sewin – s
  • gyrru — to roll out
  • hidlo — to strain
  • isgell — stock, broth
  • llaeth — milk
  • llaeth enwyn — buttermilk
  • llechfaen — bakestone, griddle
  • lled-ferwi — to parboil
  • llefrith — milk
  • llwy — spoon
  • llwy bwdin — dessert spoon
  • llwy fwrdd — table spoon
  • llyfn — smooth, without lumps
  • llygaid meheryn/y graig — limpets
  • llymrïaid — sand eels
  • llysiau cymysg — mixed herbs
  • maeddu — to knead
  • maen — bakestone, griddle
  • malu — to crush
  • malwr — mincer
  • malwr bara ceirch — oatcake crusher
  • moldio — to knead lightly
  • mud-ferwi — to simmer
  • mwydo — to soak
  • ‘nionyn, ll. ‘nionod — onion – s
  • olew mintys poethion — oil of peppermint
  • pennog, ll. penwaig — herring – s
  • planc — bakestone, griddle
  • popty — oven
  • potes — broth, stock
  • potsho — to mash
  • powdr codi — baking powder
  • powdr tartar — cream of tartar
  • pwnno — to mash
  • rhidyll bras — colander
  • rhython — cockles
  • siwgr — sugar
  • siwgr coch — brown sugar
  • siwgr llaith — moist sugar
  • siwgr lwmp — lump sugar
  • soda pobi — bi-carbonate of soda
  • sosban ddwbl — double saucepan, steamer
  • sylwedd — essence
  • tawelu — to settle
  • triagl melyn — golden syrup
  • trwyth — infusion
  • tylino — to knead
  • winwnsyn, ll. winwns — onion – s
  • ysgadenyn, ll. ysgadan — herring – s

Lluniau

Casgliad o luniau o'r llyfr.

S. Minwel Tibbott

Amdan yr Awdur

Recordiadau gwreiddiol

Casgliad o rai o'r recordiadau gwreiddiol

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw