Sgwrs yn Gymraeg gyda Gwenllian Atkinson, a fagwyd ar fferm laeth (Glasfryn) yn Llangain yn y 1950au a’r 60au. Roedd gan ei theulu draddodiad hir o ffermio llaeth. Mae'n rhannu ei hatgofion o'r stondin laeth, y gyrwyr lori, gaeaf 1963 a'r newid i gasgliadau llaeth mewn tanciau swmp. Bu'n siarad yn garedig ag Anthony Rees fel rhan o brosiect stondin laeth yng Nghaerfyrddin. Mae'r lluniau y mae'n sôn amdanynt hefyd yn rhan o stondinau casglu llaeth Sir Gaerfyrddin. Mae ail gyfweliad byr hefyd ar gael ar wefan Casgliad Pobl Cymru.

Crynodeb o'r drafodaeth

Gwenllian Atkinson (gynt Walters) – cyfarfod yn siop Leekes, Crosshands. Mae Gwen yn siarad ychydig amdani hi ei hun, o ble y daw a’i hatgofion.

Yn 9 mis oed symudodd, gyda’i rhieni, i fferm Glasfryn yn Llangain. Fferm laeth oedd hi gyda gwartheg llaeth Friesian. Roeddent yn gwerthu’r llaeth ac roedd y lorïau’n dod o gwmpas bob bore i gasglu’r ‘churns’ llaeth o’r stand laeth. Roedd yn waith caled. Roedd rhaid cael y ‘churns’ allan ar y stand laeth bob dydd cyn i’r lori gyrraedd.

Byddai’r lori yn dod cyn i Gwen fynd i’r ysgol ac mae hi’n cofio ei mam yn rhoi brecwast i yrrwr y lori bob dydd.

Daw Gwen o deulu ffermio; roedd y ddau daid yn ffermwyr o Flaenwaun a Llanwinio.

Roedd gan ei thaid ar ochr ei mam fferm fach gyda rhai defaid a thua 20 o wartheg llaeth. Cymerodd ei fab-yng-nghyfraith drosodd y fferm pan ymddeolodd taid Gwen, ac roedd ei thaid yn parhau i ymweld â’r fferm gan ei fod yn byw drws nesaf.

Roedd neiniau a theidiau Gwen ar ochr ei thad yn ffermio yn Fferm Pencraig, Cwmbach, Llanwinio. Roedd ef yn dod o linach hir o deuluoedd ffermio o Ogledd Sir Benfro. Roedd yntau hefyd yn ffermwr llaeth. O’r fferm honno y symudodd Gwen a’i rhieni i Glasfryn yn Llangain. Mae hi’n cofio’r stand laeth ac wedi dod o hyd i ffotograffau ohoni hi a’i theulu ar y stand laeth (mae’r rhain wedi’u hychwanegu at gasgliad standiau llaeth Sir Gaerfyrddin).

Adeiladodd ei thad oerydd (llaethdy) newydd a stand laeth mwy cyfleus, gan fod yn rhaid symud y ‘churns’ trwm gynt i’r stand laeth ar draws y ffordd ar gert law.

Mae Gwen yn meddwl bod tua 9 neu 10 ‘churn’ bob dydd, ond ni fyddent yn llawn gan y byddai hynny’n eu gwneud yn rhy drwm.

Yn 1963 bu llawer o eira ac ni allai’r lorïau deithio ar hyd y lonydd cul, felly roedd yn rhaid i’r ffermwyr fynd â’r ‘churns’ i’r brif ffordd a’u codi ar y lori.

Yn yr haf, yn ystod cynaeafu gwair, roedd rhaid stopio’r gwaith i odro.

Roedd yr offer yn y sied wartheg / parlwr gan Alfa Laval, a phan gyflwynwyd y tanc swmp, ehangwyd yr oerydd (llaethdy) a gosod pibellau newydd dros bennau’r gwartheg. Mae’n debyg i hyn ddigwydd yng nghanol y 1970au.

Roedd gan ei thad 28 o wartheg llaeth Friesian cofrestredig (pedigri).

Pan oedd Gwen ychydig yn hŷn, trosglwyddodd y fferm i gynhyrchu cig eidion, a oedd yn haws.

Fel plentyn roedd Gwen yn chwarae ar y stand laeth; roedd ar draws y ffordd, ond roedd yr ardal yn dawel.

Wrth fyw ar y fferm nid oedd siopau gerllaw, felly byddai’r dyn bara lleol yn ymweld ddwywaith yr wythnos, yn ogystal â chigydd teithiol o Abertawe. Hefyd byddai cwmni o’r enw ‘Blacks’ o Abertawe yn ymweld bob ychydig fisoedd yn gwerthu dillad gwely, ffedogau, tywelion ac ati. Byddai mam Gwen bob amser yn prynu rhywbeth, hyd yn oed os nad oedd ei angen, ac mae Gwen yn cofio cael llawer o’r tywelion hynny pan briododd.

Mae Gwen yn cofio unwaith, pan oedd ei mam wedi mynd rhywle am y dydd, i’r pobydd adael torth ar y stand laeth i’w thalu pan fyddai’n ymweld nesaf.