Penrhyn - Llechi a Chyfoeth

Eitemau yn y stori hon:

  • 1,220
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,231
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi
  • 1,562
  • Use stars to collect & save items mewngofnodi

Chwarel Lechi'r Penrhyn




 



Mae gan Y Penrhyn y gweithfeydd llechi mwyaf yn y byd ac wedi bod yn cynhyrchu'n barhaus ers yn hir cyn i'r Arglwydd Penrhyn cyntaf gyfalafu'r gweithfeydd ar ddiwedd y 18fed ganrif.



Roedd y chwarel ar y pryd yn cael ei gweithio'n rhannol fel oriel risiog ac yn rhannol fel cloddfa, ond o tua 1850 dechreuodd ddefnyddio siafftiau inclein dŵr i godi wagenni, a gosodwyd ffyrdd rhaff 'blondin' yn y chwarel uchaf.



Parhaodd cynhyrchu llechi toeau heb ei fecaneiddio nes cyflwyno trydan ym 1912, pan adeiladwyd amrediad o felinau trin ar brif lefel y chwarel ('lefel y Ddraig Goch'). Y gweithwyr yn y melinau oedd y grŵp mwyaf yn y chwarel, yn llifio, hollti a thrin.



Mae gan Y Penrhyn le arwyddocaol yn hanes y Mudiad Llafur ym Mhrydain – dyma leoliad dwy streic hir gan weithwyr yn hawlio gwell tâl ac amodau diogelach. Parhaodd y streic gyntaf am un mis ar ddeg ym 1896, a'r ail, a ddechreuodd ym mis Tachwedd 1900, fyddai'r anghydfod hiraf yn hanes Prydain: clowyd y chwarelwyr allan am dair blynedd. Holltwyd y gymuned a gadawodd miloedd yr ardal.



Ynghanol y 1960au prynodd McAlpine y safle a moderneiddiwyd ef. Mae'r chwarel yn parhau i gynhyrchu a phrosesu llechi hyd heddiw.



Adeiladwyd swyddfa'r chwarel Eidalaidd tua 1860 yn ystod cyfnod o ehangu.



Cartrefi diwydiannol yng Nghefnan




Roedd chwareli llechi gogledd-orllewin Cymru'n aml wedi'u sefydlu mewn ardaloedd arunig. Felly roedd yn rhaid cynllunio ac adeiladu cartrefi'r gweithwyr wrth i'r chwarel ddatblygu. Adeiladwyd y cartrefi diwydiannol yng Nghefnan yn y 1870au ar dir agored gan weithwyr Chwarel Lechi'r Penrhyn i gynlluniau rheolwyr y chwarel. Mae'r cynllun yn rhesi rheolaidd o fythynnod a gerddi. Byddai'r sawl a oedd yn ddigon ffodus i gael gardd yn gofalu amdani'n ofalus, a thyfu llysiau a chadw twlc moch yn y pen pellaf.



Byddai chwarelwyr eraill yn lletya mewn barics dwy ystafell lle byddent yn treulio'r wythnos, gan deithio adref cyn belled â Llangefni ar y penwythnosau.




Allforio llechi




Roedd gan Chwarel y Penrhyn ei phorthladd, llongau a system lôn wagenni ei hun; mae Porth Penrhyn yn harbwr i'r gogledd-ddwyrain o Fangor. Sefydlwyd ym 1790 i wasanaethu stad Penrhyn, i ddechrau'n un cei yn unig ar hyd Afon Cegin. Ehangwyd ym 1803 ac eto tua 1830, ac ym 1855 ychwanegwyd doc gwlyb heb glwydi.



 



Ym 1798 agorwyd lôn geffylau a wagenni i gludo callestr i'r porthladd ar gyfer y diwydiant crochenwaith yn Swydd Stafford. Ym 1801 ehangwyd y lôn wagenni at chwareli llechi'r Penrhyn ger Bethesda, ac fe ddatblygodd yn borthladd allforio llechi pwysig. Adeiladwyd melin lechi (yn cynhyrchu llechi ysgrifennu) ym 1801. Cwblhawyd lein gyswllt i Reilffordd Caer a Chargybi ym 1852, ac ym 1879 cwblhawyd rheilffordd newydd ar gyfer Rheilffordd y Penrhyn a oedd yn osgoi'r tri llethr disgyrchiant ac yn caniatáu defnyddio locomotifau ager. Parhawyd allforio llechi o'r porthladd tan 1962, pan gaeodd Rheilffordd y Penrhyn.



 



Mae ychydig o fasnach dywod a choed yn parhau o hyd yn y porthladd, ond y prif ddefnyddwyr yw perchnogion cychod pleser, ac mae cyfleuster trwsio cychod traddodiadol wedi cymryd drosodd siediau Rheilffordd y Penrhyn gynt.




Castell Penrhyn




Penrhyn Castle, one of the most enormous houses in Britain, is an extensive fantasy castle by Thomas Hopper, largely built from the early 1820s to 1837 for George Hay Dawkins-Pennant. The castle climaxes in a vast Norman hall and an overbearing great tower, modelled on Heddingham Castle. A mansion is recorded here in the fourteenth century and licence to crenalate was obtained in the period 1410-1431. This house was swept away in about 1782 when a castellated Gothick style house was built. The hall of the 1782 house survives as the present drawing room.

The dauntingly fine masonry of the present structure rises sheer out of the woods, and the sombre walls meet the natural slopes like a medieval castle’s. While the bulk of the work took some fifteen years from c. 1820, substantial dismantling and rearranging, using both existing stonework and new, continued in the 1840s–50s and after. Even within the main phase, the re-cladding of the Wyatt stableyard at the north with mock fourteenth century towers, as though it were defences for an outer bailey, followed the primary Neo-Romanesque domestic core. Wyatt’s version of the house proper vanished, apart from influencing the southern part of the corps de logis plan. The resulting skylines were surely designed to outpace other modern castle-making especially Rickman’s ­castellated scenery at Gwrych in Denbighshire, which was completed in 1816. The heroic mood suggests that Hopper and Dawkins-Pennant drew inspiration partly from ancient Mediterranean ruins (the latter’s uncle James Dawkins led the expedition which rediscovered Balbec and Palmyra) as well as from the vocabulary of eleventh and twelfth century castles or churches.