Cofeb Llywelyn ap Gruffudd, tywysog Gwynedd, a elwir hefyd yn Llywelyn Ein Llyw Olaf, y tybir iddo gael ei ladd ger y man hwn ym mis Rhagfyr 1282 adeg brwydr Pont Irfon, rhyw 3km i’r dwyrain o Lanfair-ym-Muallt. Cafodd y man lle syrthiodd Llywelyn ei nodi gan obelisg carreg ym 1902, ond ym 1956 fe osodwyd yn ei le floc o wenithfaen (o Chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir enedigol Llywelyn) ar blinth ar ben twmpath isel.

Roedd brwydr Pont Irfon ger Llanfair-ym-Muallt rhwng lluoedd Llywelyn ap Gruffudd, tywysog Gwynedd, a lluoedd Edward I yn drobwynt yn hanes Cymru’r Oesoedd Canol. Mae ei bwysigrwydd yn deillio o’r ffaith bod Llywelyn yn farw a bod pob gobaith am Gymru annibynnol ar yr adeg honno wedi diflannu gyda’i farwolaeth. Felly rhoddir cryn sylw i’r digwyddiad hwn ym mron pob cronicl Cymraeg a Lladin cyfoes yn ogystal ag mewn gohebiaeth rhwng y brenin, ei swyddogion a chlerigwyr. Fodd bynnag, gan nad yw’r hanesion hyn yn gytûn, mae’n anodd cael darlun clir o’r hyn a ddigwyddodd mewn gwirionedd.