Daw'r tudalennau canlynol o Lyfr Log Ysgol Rhydygorlan 'Cwm', Llanfachreth, Sir Feirionnydd, ac maent yn ymwneud â'r cyfnod rhwng 1899 a 1914. Agorwyd yr ysgol ar 5 Mehefin 1899 i wasanaethu rhan ogleddol plwyf gwledig Llanfachreth. Roedd 19 o ddisgyblion yn bresennol ar y diwrnod cyntaf. Er mai Ysgol Rhydygorlan oedd yr enw swyddogol, byddai'r bobl leol yn cyfeirio ati fel 'Ysgol y Cwm' gan ei bod wedi ei lleoli mewn cwm diarffordd, tua 1,000 o droedfeddi uwchlaw'r môr. Fel y mae'r tudalennau canlynol yn datgelu, wynebai'r disgyblion a'r athrawon anawsterau dybryd oherwydd y tywydd garw a'r ffaith bod yr ysgol wedi ei chodi o haearn dalennog. Roedd yr adeilad yn oer iawn yn y gaeaf ac yn boeth iawn yn ystod misoedd yr haf. Yn ogystal, roedd y tân/stof yn yr ystafell ddosbarth yn gwbl ddiffygiol ac yn aml iawn byddai'r ystafell yn llenwi gyda mwg, er mawr ofid i'r disgyblion a'r athrawon.