O Kampala i Gaerdydd: Hanes Vimla 

Fy enw i yw Vimla Patel. Cefais fy ngeni yn Kampala, Uganda, ac wrth edrych yn ôl ar fy mlynyddoedd cynnar, rwy’n cofio bywyd oedd yn gysurus ac yn dawel. Roedd y tywydd yn gynnes drwy’r flwyddyn, roedd pobl yn gyfeillgar, ac roedd bywyd yn teimlo’n iach ac yn hamddenol. Cefais fy ngeni i deulu cyfoethog. Roedd gennym weision gartref a gyrwyr oedd yn mynd â ni i’r ysgol. Ar y pryd, doeddwn i ddim yn cwestiynu hynny. Nawr, rwy’n sylweddoli pa mor ffodus oeddwn i. 

Bûm yn astudio yn Kampala ac yn treulio llawer o’m plentyndod mewn ysgol breswyl, a roddodd ddisgyblaeth ac annibyniaeth i mi. Y tu allan i’r ysgol, roeddwn i’n byw rhwng cartref fy rhieni a chartref fy neiniau a theidiau, oedd yn fy ngharu’n fawr. Yn ystod y gwyliau, roedd fy mam-gu yn coginio fy hoff fwydydd i gyd. Roeddwn i wedi fy amgylchynu gan gariad, sefydlogrwydd, a theulu estynedig agos. 

Newidiodd popeth pan oeddwn i’n ddeunaw oed. Ar ôl gorffen fy O-levels, priodais fy ngŵr, Hari, oedd yn un ar hugain. Wrth edrych ar fy wyres heddiw, sydd yr un oedran ag oeddwn i bryd hynny, fedra i ddim credu pa mor ifanc oeddwn i. Ond ar y pryd, roeddwn i’n teimlo’n barod am fywyd oedolyn. 

Des i i’r DU pan oeddwn i’n ugain oed, ond nid o ddewis. Yn 1972, gorchmynnodd arweinydd Uganda, Idi Amin, i bob Asiaid adael y wlad o fewn naw deg diwrnod. Ar y dechrau, roedden ni’n meddwl mai jôc oedd hi. Ond roedd yn wir. Dywedodd rhai pobl ei fod wedi cael breuddwyd lle dywedodd Duw wrtho i’n diarddel. Beth bynnag oedd y rheswm, doedd gennym ni ddim dewis. 

Roedd y dyddiau olaf hynny yn Uganda yn frawychus. Roedd cyrffyw llym. Doedd neb yn cael bod allan ar ôl saith yr hwyr, ac roedd unrhyw un oedd yn cael ei ddal yn cael ei saethu. Roedd fy ngŵr yn teithio i Kampala bob dydd i drefnu pasbortau a fisas. Bob nos, os nad oedd gartref erbyn chwech, roeddwn i’n ofni na fyddai’n dychwelyd. 

Ar yr unfed ar bymtheg o Hydref, gadawsom Uganda gydag un ces a hanner cant o bunnoedd i bob teulu. Wrth bob pwynt gwirio, roedd milwyr yn chwilio ein bagiau ac yn cymryd beth bynnag oedd yn apelio atyn nhw. Gadawsom ein rhieni, brodyr a chwiorydd, cartrefi, a’n bywoliaethau ar ôl. Cafodd teuluoedd eu gwasgaru ledled y byd, i’r Almaen, yr Iseldiroedd, America, a Chanada. Wythnosau neu fisoedd yn ddiweddarach, dechreuodd llythyrau gyrraedd yn dweud ble roedd anwyliaid wedi dod o hyd i ddiogelwch. 

Pan gyrhaeddom y DU, fe’n croesawyd gan y Groes Goch gyda the poeth, dillad cynnes, a charedigrwydd. Aethpwyd â ni i wersyll ailsefydlu yn Yeovil, Gwlad yr Haf. Roedd y daith wedi fy ngwneud mor sâl nes i mi deimlo’n wael ar unwaith wrth gamu oddi ar y bws. Y diwrnod wedyn, ar ôl archwiliadau meddygol, dywedwyd wrthyf fy mod yn feichiog. Doedd gennym ni ddim cartref, dim eiddo, a dim syniad beth oedd o’n blaenau. Roedd yn frawychus, ond hefyd yn fendith. 

Arhosom yn y gwersyll am dair wythnos yn unig. Yn ein diwylliant Hindŵaidd, mae dibynnu ar fudd-daliadau yn teimlo’n gywilyddus. Rydym yn credu mewn gweithio’n galed a sefyll ar ein traed ein hunain. Dechreuodd fy ngŵr chwilio am waith ar unwaith ond doedd dim byd ar gael yn Somerset. Gan fod gennym deulu yng Nghaerdydd, gofynnom gael symud i Gymru. 

Roedd dod i Gymru’n drobwynt. O fewn tridiau, cafodd fy ngŵr waith mewn bwyty yn torri winwns, rhywbeth doedd e erioed wedi’i wneud o’r blaen. Yn ddiweddarach, bu’n gweithio yn British Steel ac wedyn cafodd swydd mewn gorsaf betrol, yn debyg i’r gwaith roedd wedi’i wneud adref. 

Doeddwn i ddim yn gallu gweithio ar y dechrau oherwydd fy mod yn feichiog. Ar ôl geni fy merch, dechreuais weithio yn Littlewoods ar ddydd Sadwrn. Yna astudiais deipio a chrynodeb ysgrifennu yng Ngholeg Clarke a chael swydd gyda’r Adran Masnach a Diwydiant. Roedd pobl yn garedig, yn gefnogol, ac yn groesawgar, ac roeddwn i’n ddiolchgar am bob cyfle. 

Roedd fy ngŵr wastad eisiau bod yn fos iddo’i hun. Yn 1981, prynodd orsaf betrol. Daeth yn fusnes teuluol llwyddiannus a’n cynnal am flynyddoedd lawer. 

Roedd y tywydd yng Nghymru’n sioc. Roedd hi’n oer, yn rewlyd, ac yn wyntog, ac doedden ni ddim eisiau mynd allan. Her arall oedd gweld ein rhieni’n cael trafferth gyda’r iaith ac yn teimlo’n ynysig. I’w cefnogi, dechreuon ni gynnal cyfarfodydd diwylliannol a chrefyddol mewn cartrefi pobl. Yn y pen draw, cynigiodd dyn o’r enw Mr Muniram neuadd i ni ei defnyddio. Dyna ddechrau canolfan gymunedol Hindŵaidd. 

Yn 1984, prynon ni’n hadeilad cyntaf. Yn ddiweddarach, prynon ni ganolfan fwy yn Sblot am 1.2 miliwn o bunnoedd. Gwnaethom dalu’r benthyciad i gyd o fewn saith mlynedd, a oedd yn foment o falchder mawr. Deuthum yn Ysgrifennydd Cyffredinol y ganolfan ac ymroi degawdau o’m bywyd i gefnogi’r gymuned. Yn 2010, cefais fy anrhydeddu gan Lywodraeth Cymru ac fe gefais wobr gan y Frenhines. Cefais hefyd wahoddiad i ddathliadau’r Jiwbilî Aur. 

Rwyf wedi byw yng Nghymru ers pum deg a thair blynedd. Rwy’n dal i siarad Gujarati’r rhan fwyaf o’r amser. Weithiau rwy’n poeni am fy Saesneg, yn enwedig gan fy mod yn dioddef o apnoea cwsg, sy’n effeithio ar fy nghof. Ond rwyf wastad wedi ceisio helpu unrhyw un sy’n dod ata i, a dydw i byth yn dweud “dw i ddim yn gwybod” heb geisio dod o hyd i ateb. 

Rhai o’m hatgofion hapusaf yw geni fy mhlant, eu gweld yn tyfu’n oedolion addysgedig, prynu ein canolfan gymunedol, a gweld fy wyrion yn ffynnu. Mae gen i bump o wyrion, rhwng pedair ar ddeg a dau ddeg dau oed. 

Rwy’n colli Uganda’n fawr. Rwy’n colli’r cynhesrwydd, y bobl, cassafa a matoke, a bwyd fy mhlentyndod. Rwyf wedi dychwelyd bedair gwaith, ac mae pob ymweliad yn dod â llawenydd i mi. Pan fyddaf yn cwrdd â rhywun o Uganda yng Nghaerdydd, rwy’n teimlo cysylltiad ar unwaith. 

Mae fy ngobaith ar gyfer y dyfodol yn syml. Rwyf eisiau heddwch, dim rhyfeloedd, a dim casineb. Rwyf eisiau cefnogi’r genhedlaeth iau, sy’n aml yn wynebu straen a phwysau. Maen nhw angen gwydnwch, gwerthoedd, ac arweiniad. 

Gan fy nhad, dysgais bwysigrwydd gweithio’n galed. Ar ôl colli popeth yn Uganda, ailadeiladodd ei fywyd a gweithio tan oedd yn wyth deg oed. Dysgodd i ni weithio’n onest, ufuddhau i’r gyfraith, a pharchu’r wlad sy’n rhoi cartref i chi. 

Dyna’r hyn rwyf eisiau i bobl ei ddeall o’m stori. Peidiwch byth â cholli gobaith. Gweithiwch yn galed. Rhowch yn ôl. A beth bynnag mae bywyd yn ei gymryd oddi wrthych, dewch o hyd i’r nerth i ailadeiladu.