O’r Tigris i’r Tawe – Hanes Tahir 

Cefais fy ngeni yn 1961, dim ond tafliad carreg o Afon Tigris yn Baghdad. Fi oedd y pumed o saith o blant, ac fe ges i fagwraeth gyfforddus mewn teulu dosbarth canol. Roedd fy nhad yn fasnachwr gwydr, yn mewnforio gwydr o Wlad Belg ac yna’n ei dorri i faint i gwsmeriaid lleol. Roedd bywyd yn sefydlog, nes i bopeth newid. 

Roeddwn i’n chwech oed pan fu farw fy nhad. Yn ein cymdeithas ni, doedd menywod ddim yn gweithio, ond doedd gan fy mam ddim dewis. Bu’n ymladd i gadw’r busnes i fynd, gan roi rheolwr dros dro mewn lle. Erbyn i fy mrawd hynaf gyrraedd 14 oed, fe orfodwyd ef i gymryd drosodd. Daeth cyfrifoldeb yn gynnar iawn i’n bywydau. 

Ond roedd gen i freuddwyd wahanol. Roeddwn i eisiau astudio dramor. Roeddwn i wastad wedi caru dysgu ac eisiau gweld y byd tu hwnt i Irac. Hyd yn oed pan oeddwn i’n blentyn, roedd fy ngorwelion yn ymestyn ymhellach na’r Ewffrates a’r Tigris. 

Daeth y cyfle hwnnw drwy gefnder oedd yn astudio yn Abertawe. Gyda’i help, cefais fy nerbyn i Ysgol Uwchradd Gregg. Yn 18 oed, gadewais Baghdad. 

Cerddais i mewn i fyd hollol wahanol: acenion cryf, oerfel chwerw, a thoiledau hollol anghyfarwydd. Dw i’n dal i chwerthin pan dw i’n cofio cyd-letywr oedd ddim yn gyfarwydd â phlymio’r Gorllewin, yn eistedd ar y toiled yn wyneb yn ôl. Roedd yn ddryslyd, ond bythgofiadwy. 

Iaith oedd y sialens fwyaf. Roeddwn i’n gwybod gramadeg Saesneg, ond roedd sgwrs go iawn yn rhywbeth hollol arall. Roeddwn i’n ymarfer brawddeg dro ar ôl tro dim ond i brynu tocyn bws, ac yna’n rhewi pan ofynnodd y gyrrwr, “Single neu return?” Roeddwn i’n adnabod un myfyriwr o Irac a brynodd fwyd cŵn ar gam, gan feddwl bod y gair “beef” yn golygu cig tun. Roedd un tamaid yn ddigon i’w addysgu. Gwersi caled. 

Er gwaetha’r heriau, roedd yna ryddid doeddwn i erioed wedi’i deimlo o’r blaen. Gartref, roedd popeth yn cael ei wylio: sut oeddech chi’n gwisgo, gyda phwy oeddech chi’n siarad, beth oeddech chi’n ei gredu. Yma, roedd gennym ni ddewisiadau. Aeth rhai myfyrwyr yn wyllt gyda bywyd nos, gamblo a dyled. Dewisais i ddisgyblaeth. Roeddwn i’n cyllidebu, yn astudio, ac yn canolbwyntio ar feistroli’r iaith. Pan lwyddais i siarad Saesneg yn hyderus o’r diwedd, fe symudodd rhywbeth y tu mewn i mi. Dyna oedd fy llwyddiant go iawn cyntaf. 

Ar ôl fy Lefelau A, symudais i Southampton i astudio adeiladu. Dyna lle cyfarfûm â’m gwraig gyntaf. Pan ddaeth fy astudiaethau i ben, fe ddychwelon ni i Abertawe, ond roedd hi’n gynnar yn yr 1980au ac roedd gwaith yn brin. Daeth llythyrau gwrthod un ar ôl y llall. Serch hynny, parhaais i guro drysau. 

Un diwrnod, dywedodd cwmni adeiladu wrtha i nad oedden nhw’n cyflogi. 
“Gadewch i mi weithio am ddim,” meddais i. 

Roedden nhw’n chwerthin. “Pwy fydd yn talu ti?” 
“Fi fy hun,” atebais i. 

Am ddeg mis, gweithiais heb dâl yn ystod y dydd, ac ennill tipiau mewn bwyty Indiaidd gyda’r nos. Pan gynigiodd y cwmni swydd i mi o’r diwedd, roeddwn i wrth fy modd. Roedd dyfalbarhad wedi talu ar ei ganfed. 

Ond anaml mae bywyd yn syml. Tarodd dirwasgiad diwedd yr 1980au’n galed. Daeth ysgariad, straen ariannol, a theithiau hir i weld fy mhlant. Yna gofynnodd ffrind a allwn i helpu yn ei siop cebab am ychydig nosweithiau. Dyna pryd agorodd llwybr newydd. 

Cyn hir, roedd gen i fy mwytai fy hun, ac yna un arall. Am bron i ddegawd, rhedais fusnesau bwyd, adeiladu ail deulu, ac yn y pen draw dychwelais i Abertawe i fod yn agosach at fy merched ac i weithio eto ym maes adeiladu. 

Nawr, dros ddeugain mlynedd yn ddiweddarach, mae llawer o’m ffrindiau plentyndod yn feddygon, peirianwyr, ac yn weithwyr proffesiynol. Collwyd eraill ar hyd y ffordd. Yn Irac, dim ond y rhai oedd yn gryf yn academaidd oedd yn cael eu hanfon dramor. Roedd yn fuddsoddiad. Wnes i ddim ei wastraffu. 

Fe lwyddais i. 

Dros amser, fodd bynnag, rydw i wedi mynd yn bellach oddi wrth Irac. Dw i’n cael trafferth cofio enwau fy neiaint i gyd. Nid pellter corfforol yn unig ydyw. Mae’n atgofion, amser, newid. Y cyfan sydd gennym ni’n gyffredin bellach yw atgofion plentyndod, gwerthfawr ond yn pylu. 

Mae Cymru, ar y llaw arall, wedi dod yn gartref yn araf. Ddim i gyd ar unwaith, ond yn dyner ac yn gadarn. Un diwrnod, sylweddolais nad ymwelydd oeddwn i bellach. Bob tro dw i’n canu’r anthem genedlaethol, dw i’n teimlo’n emosiynol iawn. 

Bu adegau anodd. Yn y gorffennol, efallai byddai pobl yn sylwi ar liw dy groen yn dawel. Heddiw, maen nhw’n dweud pethau’n agored. Mae fy mhlant, a anwyd ym Mhrydain, wedi’i wynebu. Sarhad ar y maes chwarae. Barn dawel. Fy merch ieuengaf, Tamara, deimlodd e fwyaf. Mae ei chroen hi mor dywyll â’m un i. 

Gallwn i fod wedi troi’n chwerw. Yn lle hynny, dewisais benderfyniad. Ymladdais yn ôl gyda gwaith, cariad, a herfeiddiad distaw. Rydw i’n perthyn yma hefyd. 

Nid yw pob atgof yn boenus. Mae rhai yn od mewn ffordd brydferth. Dw i’n cofio nain fy ngwraig gyntaf, menyw Gymreig draddodiadol gyda gwallt gwyn meddal a dwylo wastad yn brysur gyda gwau neu de. Roedd hi’n credu ei bod hi’n lwcus cael dyn croen-tywyll i gamu i’w chartref. “Mae’n dod â bendithion,” meddai hi. Wnes i ddim ei gwestiynu. Ar ôl popeth roeddwn i wedi’i brofi, fe’i cymerais fel croeso. 

Daeth Cymru yn fwy na chartref. Daeth yn rhywbeth roeddwn i eisiau rhoi’n ôl iddo. Trefnais ddigwyddiadau cymunedol, gwirfoddolais mewn park runs, helpu codi dros £2,000 i blant gyda chanser, a chefnogi iechyd meddwl drwy MIND. Nid elusen yn unig yw rhoi’n ôl. Mae’n gysylltiad. 

Dw i’n dweud yn aml, “Mae’n rhaid buddsoddi yn dy bobl.” Rwyt ti’n plannu gwreiddiau drwy roi, nid drwy gymryd. 

Dydw i ddim wedi anghofio Irac. Dw i’n ei gario nawr drwy’r straeon dw i’n eu hadrodd i’m hwyrion. Prynodd fy merch lyfr nodiadau i mi eu hysgrifennu. Dw i wedi syrthio ar ei hôl hi, rhaid cyfaddef. Mae bywyd yn tynnu di i bob cyfeiriad. Ond fe wnaf i ddal i fyny. 

Wrth feddwl am y dyfodol, mae fy ngobaith yn syml: tosturi, tegwch, a chyfle. 

Dw i ddim yn deall pam y byddai gwlad mor gyfoethog o ran adnoddau, ac sydd angen gweithwyr, yn atal ffoaduriaid rhag cyfrannu. Gadewch iddyn nhw weithio. Gadewch iddyn nhw sefyll ar eu traed eu hunain. Nid mater moesol yn unig ydyw. Mae’n fater ymarferol. 

I mi, mae bywyd yn dod i lawr i dri gwerth: parch, uniondeb, a gostyngeiddrwydd. 

Pan wyt ti’n cyrraedd gwlad newydd, rwyt ti’n ei pharchu. Rwyt ti’n dysgu ei ffyrdd. Dydych chi ddim yn gorfodi eich arferion ar eraill. Rwyt ti’n cynnig dy ddiwylliant yn dyner, fel rhodd. Rwyt ti’n integreiddio. Rwyt ti’n cyfrannu. Rwyt ti’n gwrando. 

Ac yn gyfnewid, mae’r wlad yn rhoi rhywbeth amhrisiadwy i ti: ymdeimlad o berthyn. 

Dyna fy stori. Des i i Gymru fel gwestai. Arhosais fel dinesydd. A heddiw, dw i ddim jest yn rhywun sy’n byw yma. Dw i’n rhywun sy’n perthyn, nid drwy eni, ond drwy ddewis, ymdrech, a chalon.