Lliw Llawn o eiriau – Hanes Pola 

Ces i fy ngeni a’m magu yng ngogledd-orllewin Lloegr, yn Blackburn, tref felin roedd fy nhad wastad yn ei disgrifio drwy ei simneiau. Pan gyrhaeddodd yno gyntaf, roedd cant ohonyn nhw, i gyd yn addo gwaith. Erbyn i mi fod yn barod i fynd i’r brifysgol, dim ond un simnai oedd ar ôl. Roedd y lle a oedd unwaith wedi denu fy rhieni gyda chyfleoedd wedi troi’n dref dlawd yn y gogledd, ac fel llawer o ferched ifanc oedd eisiau mwy, gwelais addysg fel fy ffordd i symud ymlaen. 

Gwneuthum gais bron yn awtomatig i bedair prifysgol yn Llundain. Roedd fy chwaer yno, roedd y teulu yno, ac roedd yn ymddangos fel y llwybr amlwg. Ond roedd rhywbeth y tu mewn i mi yn gwrthod bod yn rhagweladwy, felly ychwanegais Gaerdydd at y rhestr bron ar hap. Doedd gen i ddim arian i ymweld â phrifysgolion bryd hynny, felly pan gyrhaeddais ar gyfer y cyfweliad, doedd gen i ddim syniad beth i’w ddisgwyl. Yr hyn a gefais oedd dinas yn disgleirio yn heulwen y gwanwyn, llawn cennin Pedr, adeiladau prifysgol hardd, a thirwedd oedd yn teimlo’n fwy caredig na chysgodion Llundain. Sylweddolais nad oedd gen i’r hyder ar gyfer Llundain eto. Roedd Caerdydd yn teimlo’n debycach i mi, merch o dref fach yn ceisio dod o hyd i’w lle mewn dinas fach arall. 

Felly arhosais. Astudiais feddygaeth yng Nghaerdydd, gadewais am gyfnod, ac yna dychwelyd. Datblygodd y rhan fwyaf o’m bywyd proffesiynol yn Ne Cymru, nid yn unig yng Nghaerdydd ond ar draws y Cymoedd, yn Abertawe, Pen-y-bont ar Ogwr, Merthyr, Aberdâr a Mountain Ash. Hyfforddais fel meddyg teulu ac yn ddiweddarach gweithiais fel ymgynghorydd gofal lliniarol. Aeth y gwaith hwnnw â mi i gartrefi pobl, i geginau ac ystafelloedd byw, tai teras yn glynu wrth ochrau’r bryniau. Dyna’r math o feddygaeth roeddwn i wastad wedi’i ddychmygu, wedi’i wreiddio yn y gymuned. Roedd y bobl y cyfarfûm â nhw’n teimlo’n debyg iawn i’r bobl y cefais fy magu gyda nhw yn y gogledd. 

Ond dim ond un haen yw fy nhaith i. Ganed fy rhieni yng Ngwlad Pwyl, er bod hyd yn oed hynny’n gymhleth, gan nad oedd Gwlad Pwyl yn bodoli fel gwlad pan anwyd fy neiniau a theidiau. Cawsant eu magu o dan ymerodraethau newidiol, Awstro-Hwngari, Rwsia, Prwsia. Ar dir mawr Ewrop, mae ffiniau’n symud o dan draed pobl gyffredin. 

Cludodd yr Ail Ryfel Byd fy rhieni ar draws gwledydd, drwy golled a dadleoli, ac yn y pen draw i Brydain. Oherwydd iddynt ymladd mewn bataliynau Pwylaidd o fewn y Fyddin Brydeinig, cafwyd hawl iddynt setlo yma. Dychwelodd rhai teuluoedd ar ôl y rhyfel, ond yn ein teulu ni roedd dywediad: gallet ti oroesi Siberia unwaith, ond nid ddwywaith. Roedd y rhai a ddychwelodd yn aml yn cael eu trin fel cydweithredwyr. Aeth fy modryb yn ôl, ac ni chafodd ei phlant fynediad at addysg uwch oherwydd bod eu tad wedi gwasanaethu gyda lluoedd Prydain. Nid yw dadleoli yn gorffen gydag un genhedlaeth. 

Ces i fy magu mewn cartref Pwylaidd lle roedd yr ystafell flaen yn Lloegr, ond y trothwy, fel yr oedd fy nhad yn mynnu, yn Wlad Pwyl. Roedd ysgolion Pwylaidd, eglwysi Pwylaidd, dosbarthiadau Sadwrn, cymdeithasau. Am flynyddoedd roedd disgwyliad tawel y gallem ddychwelyd ryw ddydd. 

Doedd bod yn blentyn i fewnfudwyr yng ngogledd Lloegr ddim wastad yn hawdd. Roedd pobl yn baglu dros fy enw ac yn gofyn cwestiynau anghyfforddus. Roedd Gwlad Pwyl yn cael ei chrynhoi i bêl-droed ac Auschwitz. Dechreuais deimlo’n hunanymwybodol am fy hunaniaeth ac anaml y defnyddiais fy iaith, nes i’r Undeb Ewropeaidd newid popeth. 

Pan gyrhaeddodd tonnau newydd o weithwyr o Wlad Pwyl a Dwyrain Ewrop i’r DU, daeth fy iaith plentyndod yn ddefnyddiol iawn yn sydyn. Rwy’n cofio bod ar dderbyniad meddygol yn Rhydychen pan gyrhaeddodd cleifion yn siarad Pwyleg, Lithwaneg, Rwmaneg. Byddai rhywun yn galw, “A oes rhywun yn siarad Pwyleg?” ac yn sydyn, roeddwn i’n bwysig. 

Digwyddodd hyn dro ar ôl tro yng Nghymru. Cafodd menyw â chanser yr ysgyfaint ei labelu’n anodd, nes i ni siarad yn Bwyleg. Dywedodd yn dawel, “Maen nhw’n meddwl fy mod i’n dwp.” Roedd hi’n gallu darllen ac ysgrifennu mewn pedair iaith. Nid hi oedd y broblem, ond ein methiant ni i wrando. 

Ym Merthyr, cafodd dyn ei drin fel rhywun heb addysg oherwydd ei fod yn gweithio shifftiau nos ac erioed wedi cael amser i ddysgu Saesneg. Ar ei fwrdd wrth y gwely roedd nofel drwchus gan Olga Tokarczuk, enillydd Gwobr Nobel, llawer mwy heriol nag unrhyw beth y byddwn i’n ei ddarllen fy hun. Cafodd ei farnu ar sail acen ac amgylchiadau yn unig. 

Yn broffesiynol, roedd hyn yn fy mhryderu’n fawr. Pwyleg yw’r iaith a siaredir fwyaf yng Nghymru ar ôl Cymraeg a Saesneg, ac eto prin y clywir lleisiau Pwylaidd mewn bywyd cyhoeddus. Mae llawer o bobl o Wlad Pwyl yn dal yn gaeth mewn gwaith cyflog isel, ffatrïoedd, prosesu cig, shifftiau nos. Mae diffyg cyfleoedd yn amlwg. 

Mae bywyd yng Nghymru wedi bod yn garedig tuag ataf. Mae Caerdydd o faint perffaith. Mae’r arfordir, y bryniau, a’r gallu i symud o’r ddinas i’r dirwedd mewn hanner awr yn dal i’m plesio. Roedd ymweliadau cartref ar hyd yr arfordir yn fraint gymaint ag yn ddyletswydd. 

Yr hyn rwy’n ei golli o Blackburn yw’r gymuned, byd Pwylaidd clos fy mhlentyndod. Rwyt ti’n colli hynny oni bai dy fod yn ei ail-greu’n fwriadol, ac nid wyf bellach yn grefyddol. Rwy’n adnabod yr un teimlad o golled ymhlith pobl sy’n symud o Gymru wledig i’r ddinas. 

Rwyf wedi ymddeol yn ddiweddar, ac am y tro cyntaf ers degawdau, nid wyf yn cynllunio. Dim rota, dim rhestrau, dim cyfrifiadau. Dim ond amser. Amser i fod yn fam, yn ferch, ac yn berson gartref yn yr haf. 

Os oes un peth yr hoffwn i bobl ei ddeall am fy stori, ac am fewnfudo i Gymru, dyma fe. Mae mewnfudo Ewropeaidd yn aml yn anweledig. Rydym yn siarad, yn briodol, am fewnfudo trefedigaethol, ond anaml y canolbwyntir ar y straeon Gwyddelig, Eidalaidd, Pwylaidd, Portiwgalaidd. Ac eto, y cymunedau hyn a weithiodd mewn ffatrïoedd, ffermydd, ceginau ac ysbytai. 

Os Pwyleg yw’r iaith anfrodorol fwyaf cyffredin yng Nghymru, ble mae’r lleisiau hynny? Ble maen nhw mewn newyddiaduraeth, arweinyddiaeth, a bywyd cyhoeddus? 

Nid moethusrwydd yw iaith. Dyma’r gwahaniaeth rhwng du a gwyn a lliw llawn. Mae siarad â rhywun yn eu hiaith eu hunain yn adfer urddas a dynoliaeth. 

Dyna fy stori. Merch o dref felin a ddaeth o hyd i’w chartref yng Nghymru. Merch i rieni a gafodd eu dadleoli ac a gludodd eu mamwlad dros drothwy. Meddyg a ddysgodd fod iaith yn gallu bod yn achubiaeth. A menyw sy’n credu bod lleisiau Ewropeaidd yn haeddu cael eu clywed.