Gellir lawrlwytho cynnwys at ddefnydd anfasnachol, megis defnydd personol neu ar gyfer adnoddau addysgol.
Ar gyfer defnydd masnachol cysyllwch yn uniongyrchol gyda deilydd yr hawlfraint os gwelwch yn dda.
Read more about the The Creative Archive Licence.

Disgrifiad

Lede
Collodd pentrefwyr Cwmyreglwys eu heglwys yn yr un storm ddinistriol ym 1859 ag a suddodd y Royal Charter.

Rhwng 25 a 26 Hydref 1859, cafodd Môr Iwerddon ei daro gan un o stormydd cryfaf y 19eg ganrif. Mae’r storm yn cael ei hadnabod fel storm y ‘Royal Charter’ ar ôl y llong “Royal Charter” a gafodd ei dal ar ei ffordd o Awstralia i Brydain, yn cario pum cant o deithwyr a swm anferth o fwliwn aur gwerthfawr. Yn dilyn arhosiad byr yn Queenstown (Cobh erbyn hyn) yng Nghorc, ymadawodd y “Royal Charter” ar 25 Hydref 1859 i fynd i’w chyrchfan derfynol yn Lerpwl. Wrth i’r gwyntoedd waethygu, angorodd y llong oddi ar lannau gogledd Ynys Môn i aros i’r storm gilio. Ond ar fore 26 Hydref 1859, cafodd y llong ei chwilfriwio wrth i wyntoedd cryf ei gwthio i glogwyni Moelfre, ar arfordir gogledd-ddwyreiniol yr ynys. Bu farw tua 450 o bobl ar y Royal Charter a chafodd cyfanswm o ryw 800 o fywydau eu colli yn y storm.

Ym mhentref pysgota bach Cwmyreglwys, ychydig filltiroedd i’r dwyrain o Abergwaun, wyddai’r trigolion ddim byd am y drychineb forol oedd yn yr arfaeth pan ymgasglodd pawb yn eu heglwys ganoloesol ar gyfer y gwasanaeth yn gynnar ar noson 25 Hydref 1859. Fe wyddai pawb fod tywydd stormus yn codi o’r gorllewin a bod llanw mawr yn nesáu at ben uchaf y traeth. Roedd dau gae wedi bod islaw’r eglwys a’r fynwent ar un adeg, ond dim ond rhimyn o laswellt oedd yno bellach ac nid oedd yn gwbl anghyffredin i ran isaf y fynwent gael ei gorlifo. Ddwy waith o’r blaen roedd y môr wedi torri i mewn i’r eglwys ac ym 1850 roedd wedi golchi’r gangell i ffwrdd.

Ar ddiwedd y prynhawn arbennig hwn, yn ddisymwth dyma’r gwynt mawr yn gwyro o’r gorllewin i’r gogledd-ogledd-ddwyrain, a disgwylid y llanw uchel am 6.41pm. Roedd y pentref bellach yn agored i rym llawn y gwynt. Gyrrwyd tair llong a fu’n cysgodi o dan y trwyn gerllaw i’r creigiau; doedd dim modd achub y criwiau. Mae’n siŵr bod y gynulleidfa yn yr eglwys, lawer ohonyn nhw’n perthyn i deuluoedd morwrol, yn gweddïo am achubiaeth ond ar anterth y storm dyma ymchwydd y llanw, a yrrwyd gan y gwynt, yn chwalu drws y dwyrain ac ar draws corff yr eglwys, gan ddymchwel waliau gogleddol a dwyreiniol yr adeilad. Yn wyrthiol, chafodd neb ei golli na’i anafu yn y dryswch a llwyddodd yr addolwyr i gyd i ddianc drwy ddrws y gorllewin. Serch hynny, y fynwent a ddioddefodd rym llawn y tonnau a chafodd ei hanner ei olchi i ffwrdd. Cafodd eirch eu codi neu eu torri a gwelwyd rhai ar frig y dŵr, gyda chyrff rhai oedd wedi marw’n ddiweddar yn weladwy i’w teuluoedd.

Wnaeth y storm ddim gostegu tan 6 o’r gloch fore trannoeth. Aeth un morwr ifanc, oedd yn digwydd bod gartref o’r môr, â chwch ei dad-cu allan yn y golau cyntaf ac achub nifer o’r eirch, gan eu llusgo i’r lan â rhaff wedi’i chlymu wrth y dolenni. Cafodd cyrff y morwyr a foddwyd eu golchi i’r lan y diwrnod wedyn a gosodwyd y saith dyn marw i orwedd yn yr eglwys adfeiliedig ddi-do.

Daeth storm y Royal Charter â marwolaeth a dinistr ar hyd glannau Gogledd Sir Benfro. Ond ni welodd unman fwy o drychineb na Chwmyreglwys. Doedd dim modd trwsio’r eglwys ac adeiladwyd un newydd ar dir uwch. Symudodd llawer o’r trigolion sigledig i fyny’r bryn ac yn y pen draw crëwyd anheddiad newydd yn nes at y ffordd dyrpeg. Ar ôl cael ei tharo’n aml gan donnau a gododd ragor o eirch, cyrff ac esgyrn, cafodd y fynwent wal gynnal gadarn ym 1882 a chafodd gweddillion pob ysgerbwd eu claddu mewn bedd cymunedol y tu ôl iddi. Bu’n rhaid atgyfnerthu a thrwsio’r wal hon sawl gwaith yn sgil difrod stormydd, fel yn ddiweddar yn 1979 a 2007.

Heddiw, mae’r torfeydd sy’n dod ar eu gwyliau i Gwmyreglwys yn gallu gweld model o gwch bach, o waith gof lleol, gerllaw’r glwyd.

Mae olion yr eglwys hynafol (a sefydlwyd yn wreiddiol gan Brynach Sant o Iwerddon) yn dal i sefyll uwchben y traeth. Ar y brig mae ceiliog gwynt ar ffurf pysgodyn. Heddiw, does dim angen inni wybod pa ffordd mae’r gwynt yn chwythu. Yn sgil storm y Royal Charter y dechreuodd rhagolygon tywydd fel rydyn ni’n eu hadnabod. Y flwyddyn wedyn, 1860, a welodd ddechrau system o rybuddion stormydd a gâi eu mynegi gan y telegraff o amgylch y glannau ac ym 1861 dechreuodd rhagolygon tywydd gael eu hargraffu mewn papurau newydd. Serch hynny, penderfynu ymadael wnaeth y pentrefwyr ac ni ddychwelodd neb erioed i Gwmyreglwys.

Yn 2009, lluniodd Emyr Lewis, oedd yn gyfarwydd â’r lle ar ôl cael gwyliau yno yn ei blentyndod, y llinellau hyn:

Gwylan haerllug a glaw yn arllwys,
cŵn, tai haf ac acenion Tafwys,
tonnau a beddau ar bwys, a chreigle;
mae rhyw wagle yng Nghwm-yr-Eglwys.

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw