Gellir lawrlwytho cynnwys at ddefnydd anfasnachol, megis defnydd personol neu ar gyfer adnoddau addysgol.
Ar gyfer defnydd masnachol cysyllwch yn uniongyrchol gyda deilydd yr hawlfraint os gwelwch yn dda.
Read more about the The Creative Archive Licence.

Disgrifiad

Lede
Mae Athro Richard Bradley yn cynnig ffenestr i natur harbyrau a theithio ar draws Môr Iwerddon yn ystod y cyfnod cynhanesyddol, ac mae hwn yn faes a ystyrir yn ei lyfr newydd, Maritime Archaeology on Dry Land.

Stori
Nid oes llawer yn hysbys am y pwnc hwn, a dim ond academydd wedi ymddeol fyddai'n ddigon byrbwyll i ymgymryd ag ef. Ond mae posibiliadau diddorol i'w hystyried. Dyma pam yr ysgrifennais lyfr yn ddiweddar o'r enw Maritime Archaeology on Dry Land. Roedd yn ymwneud â'r cyfnod rhwng 4000 a 1500 CC yn bennaf – Oes Newydd y Cerrig a'r Oes Efydd Gynnar – ond bu'r drafodaeth yn manteisio ar ffynonellau gwybodaeth hwyrach hefyd, gan ymestyn o'r mileniwm cyntaf CC i'r Oesoedd Canol.

Mae'r cyfeiriad at Archeoleg Môr yn ddigon syml, ond sut y gall hyn ymestyn i dir sych? Roedd fy ngwaith yn astudio archeoleg yr arfordir hynafol lle y mae'n goroesi uwch ben lefel y môr modern. Ers Oes yr Iâ ddiwethaf, mae Prydain ac Iwerddon wedi bod yn gwyro. Wedi'u rhyddhau o bwysau rhewlifoedd, mae ardaloedd gogleddol wedi codi, ond yn y de, mae'r traethlin hynafol dan y dŵr i raddau helaeth. Ceir cyfoeth o ddeunydd archeolegol o ranbarth 'codiad isostatig', ond dros y blynyddoedd diwethaf, ni roddwyd fawr iawn o sylw iddo.

Wrth gwrs, arferai teithio ar y môr fod yn bwysig yn ystod y cyfnod cynhanesyddol. Anheddwyd Prydain ac Iwerddon gan ffermwyr o dir mawr Ewrop a ddaeth ag adnoddau amaethyddol gyda nhw, a gwnaethpwyd bwyeill cerrig mewn chwareli a chloddfeydd yn agos iawn i'r arfordir. Ceir beddau o'r Oes Efydd Cynnar ar ffurf cwch, ond daw'r dystiolaeth gryfaf o gyfres o aberoedd amgaeëdig lle y darganfuwyd niferoedd enfawr o arteffactau cynhanesyddol ar y barrau tywod neu graean a oedd yn diogelu ardaloedd o ddŵr cysgodol. Roedd yr un peth yn wir am rai ynysoedd ar y môr, ac mae astudiaethau o arfordiroedd hynafol yn dangos eu bod nhw eisoes wedi ffurfio erbyn y cyfnod Neolithig.

Yn Iwerddon, yr enghreifftiau gorau yw Traeth Dundrum ac Ynys Dalkey; un arall oedd Merthyr Mawr yng Nghymru. Mae'r mannau hyn yn cynnwys gwrthrychau y mae'n debygol eu bod wedi cyrraedd yma ar y môr, ond roedd hi'n amlwg bod eraill yn cael eu gwneud yno. Er enghraifft, cludwyd copr o Iwerddon ar draws Ucheldiroedd yr Alban a chafodd ei drin ar Draeth Culbin ger Bae Findhorn; cynhyrchwyd pennau saethau fflint ar yr un safle. Roedd y mannau hyn yn cyflawni rôl arbenigol ac roeddent ar wahân i'r aneddiadau a'r henebion a welwyd yn ystod yr un cyfnod. Yn fy llyfr i, fe'u cymharir gyda 'mannau glanio' a 'marchnadoedd traeth' y cyfnod hanesyddol.

Gwelwyd y ffafriaeth hon o faeau bas wedi'u diogelu gan draethellau naturiol yn para tan ddiwedd yr Oes Efydd Gynnar. Erbyn hynny, roedd arwyddocâd y mannau hyn yn newid. Ceir llai o dystiolaeth o arteffactau arbennig, a dewiswyd y lleoliadau hyn fel mynwentydd cyn iddynt stopio cael eu defnyddio. Ceir mwy o dystiolaeth o leoliadau yr oedd ganddynt fynediad gwell i fetel Cyfandirol, ac roedd aberoedd afonydd mawr fel y Tafwys, yr Hafren a'r Humber yn cyflawni rôl llawer mwy, yn yr un modd â thraethau agored fel yr un ym Mae Whitepark yng ngogledd Iwerddon. Datblygodd cychod i fod yn gynyddol gadarn ac mae'n debygol eu bod wedi teithio ymhellach.

Collodd cenhedlaeth gyntaf yr harbyrau cynhanesyddol eu harwyddocâd ac nid ydynt wedi cael fawr iawn o sylw tan nawr.

Oes gennych chi wybodaeth ychwanegol am yr eitem hon? Gadewch sylwad isod

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw