Atebion i holiadur gan Owen Hughes, Llanddeusant, Ynys Môn, a baratowyd gan Amgueddfa Werin Cymru yn 1957 a dosbarthwyd gan Cyngor Gwlad Môn. Mae'r atebion yn rhoi manylion ar 'Ddiwrnod Gwaith cyffredin ers llawer dydd'.

Trawsgrifiad

[MS 347_0001 ]

Beth oedd amser codi arferol?

5.30. Yr hwsmon yn gyfrifol am alw pawb

A godai pawb yr un amser?

Na wnai, teulu’r ty yn ddiweddarach

A wneid unrhyw waith cyn brecwast?

Porthi’r gwartheg a’r ceffylau

Pa bryd oedd amser brecwast? 

7 o’r gloch

Beth a fwyteid i frecwast?

Bara, llaeth neu brwas bara ceirch, a phaned o de a bara menyn

A fyddai pawb yn cael yr un bwyd?

Na fyddai, byddai’r teulu ar wahan

A oedd hi’n arferiad i gadw dyletswydd?

Oedd mewn rhai ffermydd

Pa bryd yn ystod y dydd y cedwid dyletswydd?

Yn y bore rhan amlaf- ganol dydd gan eraill (os byddai’r meistr yn methu codi)

Pwy fyddai’n cymryd rhan?

Y meistr

A gymerai pawb ran yn ei dro?

rhan amlaf a gweision hefyd os byddent o’r un tueddiadau. Cychwynodd aml weddïau cyhoeddus fel byw ar yr aelwyd

A oedd hi’n arferiad i gymryd bwyd rhwng brecwast a chinio?

Nac oedd

Os felly, pa fwyd?

-

Beth oedd enw’r pryd?

-

Ym mh’le y bwyteid ef?

-

A oedd amser arbennig i’r pryd hwn?

-

Am faint o’r gloch yr oedd cinio, fel arfer?

12 o’r gloch

A fyddai pawb yn cael yr un bwyd?

Na fyddai y teulu ar wahan i gwasanaethyddion

Beth oedd y bwyd cyffredin amser cinio?

Tatw [trwy i crwyn] tatw llaeth tatw menyn. Tatw a chig buwch ac hefyd biff mewn rhai mannau

A fyddai pawb yn bwyta yn yr un lle?

Na fyddent

A oedd enw arall ar ginio?

Pnawnfwyd

[MS 347_0002]

A fyddech chwi’n bwyta cinio yn y caeau o gwbl?

Na fyddem

Os felly, a oedd y bwyd yn wahanol?

-

Sut oedd galw’r dynion o’r caeau i’r ty i gael eu cinio?

Chwythu cragen a rhwll ynddi, yn ddiweddarach cloch neu ffliwt

Am faint o’r gloch yr oedd pryd y prynhawn?

O 4 i chwech o’r gloch

Beth oedd yr enw, neu’r enwau, arno?

Cnwsfwyd

Beth a fwyteid?

Yn yr haf, llaeth oer a bara menyn, te a bara menyn hefyd. Bwyteid bara haidd yn arferol ond ceid bara gwyn i de y Sul. Anfynych iawn y ceid teisen.

Ym mh’le y bwyteid y pryd bwyd hwn?

Yn y caeau gyda’r gwaith os byddai’r tywydd yn caniatau. [Er] engraifft teneuo [ywdeno] cynhaeaf yd a gwau [ac] amser codi tatws

Am faint o’r gloch yr oedd pryd gyda’r nos?

Rhwng 7 ac 8 o’r gloch wedi gorffen swperu’r anifeiliaid

Beth oedd yr enw (neu’r enwau) arno?

Swper

Beth a fwyteid iddo?

Uwd blawd ceirch, fel rheol a dogon o lefrith

Pwy fyddai yno? (Y gweision er enghraifft?)

Y gweision yn unig

Sut y byddai’r gwaith beunyddiol yn ffitio i mewn?

Yr oedd digon o ddwylo ar gyfer y gwaith a phawb a’i waith wedi ei drefnu iddo o’r gwas bach i fyny

Pa amser a wneid y godro?

Tua 6 o’r gloch- a [unobwynion] ar gwas bach oedd y gyfrifol

* A fyddid yn dyrnu â ffust?

Byddid. [Iarawai] ambell un anghelfydd ei ben â’r ffust

Pa amser ar y dydd y byddai’r gwragedd yn ymweld â’u cymdogion?

Rhwng 3 a 4 o’r gloch, erbyn te (chwilboeth a stori-chwedl am hen wag a [adwaeneuta])

·       A beth am y dynion?

Cent hwy i ymweld gyda’r nos

Beth oedd yr enw yn eich ardal am fynd i alw ar bobl fel hyn? (Yn rhai ardaloedd defnyddir y geiriau ‘cerdded tai’ neu ‘cymowta’, er enghraifft)

Cerdded tai

Sut yr oedd pobl yn eu difyrru eu hunain gyda’r nos yn eu cartrefi?

Y merched yn nyddu, a gweu, a gwnio, yr oedd [cwrllio] yn gelf yr adeg hon. Byddai dynion yn trwsio sgidia’r teulu, gwneud ffyw- ac ambell i hen lyfr bryf yn darllen. Adrodd straeon [gwcheslol] megis cwffio, neidio te

+ Am faint o’r gloch yr eid i’r gwely?

Amrywiol iawn

A wneid unrhyw waith gyda’r nos ar yr aelwyd?

Tylinio’r toes erbyn pobi drannaeth, plices taliog, gwneud y bara llaeth

A oedd bwyd gwahanol yn y gaeaf a’r hâf?

Dim llawer o wahaniaeth- ond ceid [lobs] caws yn y gaeaf

[MS 347_0003]

Beth oedd enwau’r gwahanol ystafelloedd ty yn eich ardal?

Briws, cegin, parlwr, ty llaeth, selar

A oedd bwyd arbennig amser cneifio neu ddyrnu, neu yn ystod cynhaeaf?

Ceid tatw yn y poplis- a phwdin plwm yn y chwaneg. Tra y ceid mwy o de yn ystod y cynhaeaf

Beth oedd enwau’r gwahanol fathau o weision a morynion (er enghraifft, ‘hwsmon’ gwas mawr, gwas bach)?

Gwas bach, 3ydd certmon, 2 gertmon, a phen certmon (os byddai [lau] gwedd) Hwsmon a phorthwr a dyn caled (ei waith oedd cau ac agor ffosydd) hefyd morwyn dynion a morwyn y gegin

Beth oedd enwau’r tai allan arferol yn eich ardal?

Ysgubor, beudy, cytiau moch, cwt ieir, cwt [llora] cwt [borlai] cwt golchi

Unrhyw wybodaeth neu atgofion arall o’ch eiddo ar arferion eich ardal?

Yr oedd llawer iawn o arferion da yn ffynnu yn fy ardal megis Penny neu dingo, lle y caffai’r ieuanc fwynhau a datblygu ei dalent. Ai llawer o’r [llanelau] a merched i’r Seiat a Cyfarfod Gweddi- a llawer i’r dafarn hefyd i dreulio’i hamser am [hamau] prin. Yn y pentre yr oedd ty bwyta, lle y darperid buns, bara peilliad, penwaig picl a ginger beer ar gyfer y boys. Hen ferch neu wraig weddw fyddai yn cadw’r busnes bach hwn, fel rheol.

[MS 347_0004]

*   Yr oedd hen wr o’r enw Gwen Rolant yn ardal Ceirchiog na wnai ddim ond dyrnu â ffust. Yr oedd yn bregethwr cynorthwyol, a bu yn pregethu yn Lerpwl draen er mai Cymro uniaith ydoedd

·       Yr oedd hyn yn arferiad da iawn mewn llawer lle. Ai y rhai gwell atynt o gwmpas- ac os gwelent angen yr oeddynt yn [bur] barod i estyn cymorth.

+ Amrywiol iawn oedd amser gwely . Byddai’r [llancean] yn mynd allan i streicio- byddant hefyd yn ymgynyll yn y felin lle y byddai’r gwaith yn mynd ymlaen drwy’r nos ar amserau arbennig, byddai neb yn [?] pryd yr [anf] i orffwys

Gynhyrchodd y cyfnod hwn lawer iawn o gymeriadau gwych sydd a’u dylanwad yn aros. Diwylliant beiblaidd oedd diwylliant cefn gwlad, ar capel ar llan oedd canolbwynt bywyd cymdeithasol yr ardal.