arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government

Gellir lawrlwytho cynnwys at ddefnydd anfasnachol, megis defnydd personol neu ar gyfer adnoddau addysgol.
Ar gyfer defnydd masnachol cysyllwch yn uniongyrchol gyda deilydd yr hawlfraint os gwelwch yn dda.
Darllenwch fwy am y Drwydded Archif Greadigol.

Delwedd 1:Download link to the full resolution of image number 1
full resolution of image 1
Delwedd 2:Download link to the full resolution of image number 2
full resolution of image 2
Delwedd 3:Download link to the full resolution of image number 3
full resolution of image 3

Disgrifiad

Person fyddai’n gwneud ac yn gwerthu canhwyllau oedd y Gwêr-ganhwyllydd. Yn hanesyddol byddai canhwyllau wedi gwneud yn bennaf o wêr, math o fraster anifeiliaid, a oedd yn ffordd rad i bobl oleuo eu cartrefi gyda’r nos. Crëwyd y gwêr o fraster cig eidion, defaid neu foch. Mae tebyg bod gwêr o wartheg neu ddefaid yn ddefnyddiol gan y byddai'n aros yn solet ar dymheredd ystafell, ac ar gael yn rhad.

Roedd lladd-dy wedi ei lleoli wrth droed bryn Dinas yn yr Hen Dref, a redir mewn blynyddoedd diweddarach gan y brodyr Humphreys. Roedd sgil-gynhyrchion i'r busnes hwn. Croen anifail oedd Crwyn (Hides) a’r Gwêr (Tallow) oedd y braster fyddai’n cael ei ddefnyddio ar gyfer creu canhwyllau a sebonau. Roedd yna ddau fath o fraster - defnyddiwyd y siwed, sy’n gorwedd yn agosaf at y croen, ar gyfer coginio a ddefnyddiwyd y gwêr ar gyfer canhwyllau a sebon. Cafodd y ddau fath eu berwi a’r hylif ei thywallt i fagiau a dyma ble gafodd y gwêr-ganhwyllydd y braster. Gwnaed y wiciau o edafedd troellog o lin cotwm neu gywarch. Defnyddiwyd brwyn i greu canhwyllau gwêr, ffordd ratach o oleuo; stribed o ffibr planhigion wedi’u trwytho a gwêr neu saim. Rhoddwyd y brwynwn mewn daliwr arbennig o bren neu fetel. Yn aml byddai hwnnw yn cael ei fowntio ar wal i arbed lleithder. Roedd goleuadau cynnar eraill yn cynnwys fflach lampau o bren olewog, lampau oedd yn cynnwys braster anifeiliaid neu olew, neu ganhwyllau cwyr gwenyn. Daeth lampau olew a pharaffin yn gyffredin ar gyfer tai a goleuadau stryd (nid oedd nwy yng Nghricieth).

Roedd y gwestai mawr, y capeli a rhai adeiladau yn rhedeg generaduron ar ddechrau'r 20fed ganrif gan nad tan 1927 cyrhaeddodd y prif gyflenwad trydan i'r dref. O fewn cof byw roedd rhai bythynnod a oedd yn dal i ddefnyddio lampau olew a chanhwyllau.

David Griffith ac Evan Evans
Ganwyd David Griffith yn 1790 yng Nghricieth a bu’n byw yng Nglanrafon Uchaf (yn agos i lle mae Capel Berea yn sefyll heddiw). Roedd yn forwr, ac ar ôl iddo ymddeol o’r môr, yn y 1850au, dechreuodd fusnes fel Gwêr-ganhwyllydd gan fyw yn yr un cyfeiriad. Bu farw yn 1868 a chymerwyd y busnes drosodd gan Evan Evans, cymydog, ac efallai perthynas a oedd cyn hynny yn gludwr. Yng nghyfrifiad 1881 nodir ei alwedigaeth fel “Groser a Gwêr-ganhwyllydd” (Grocer and Tallow Chandler). Byddai wedi gwerthu canhwyllau, sebon a deunyddiau glanhau erill megis brwsys, bwcedi, mopiau ac ati. Bu farw yn 1893 ac mae’n ymddangos fod y busnes wedi dod i ben.

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw