arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government

Gellir lawrlwytho cynnwys at ddefnydd anfasnachol, megis defnydd personol neu ar gyfer adnoddau addysgol.
Ar gyfer defnydd masnachol cysyllwch yn uniongyrchol gyda deilydd yr hawlfraint os gwelwch yn dda.
Darllenwch fwy am y Drwydded Archif Greadigol.

Delwedd 1:Download link to the full resolution of image number 1
full resolution of image 1

Disgrifiad

Cricieth - Syr Hywel y Fwyall. Adeiladwyd y castell ar y bryn gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) yn y 1230au pan ddaeth Cricieth yn ganolfan weinyddol ar gyfer cwmwd Eifionydd. Yn 1282 gorchfygwyd Cymru a chryfhaodd ac estynnodd y Saeson y castell. Gosodwyd bwrdeistref wrth droed y bryn lle dim ond Saeson oedd yn cael byw. Yn 1337 cafodd tri o Gymry eu diarddel. Roedd rhai o'r uchelwyr lleol yn cefnogi brenin Lloegr, yn dysgu siarad Saesneg ac yn ymladd yn eu rhyfeloedd. Un o'r rhain oedd Hywel ap Gruffydd o “Bron y Foel” ar ystlys Foel y Gest, un o ddisgynyddion Collwyn ap Tagno Arglwydd Eifionydd. Mae'r cofnodion a'r straeon yn amrywio, ond mae'n debyg iddo ymladd mewn sawl brwydr yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd yn erbyn y Ffrancwyr. Mae'r stori gan Alltud Eifion (Robert Isaac Jones) yn y llyfr “Y Gestiana” yn amheus ac mae'n debyg mai dyma ffynhonnell y chwedl iddo, ym Mrwydr Poitiers (1356), dorri ben ceffyl Brenin Ffrainc gyda'i frwydr-bwyell a chymryd y brenin yn garcharor. Ym Mrwydr Crecy (1346) yn gynharach yr enillodd enwogrwydd gyntaf a chafodd ei urddo'n farchog ar faes y gad. Roedd yn bresennol yn ystod Poitiers a dyma pryd y daeth ei ddewrder a’i allu gyda’r fwyell i sylw Edward y Tywysog Du, mab Edward III o Loegr. Cafodd sawl braint ac yn 1359 fe'i gwnaed yn Gwnstabl Castell Cricieth ac yn Faer y Fwrdeistref. Dywedir i'r Tywysog Du roi lle anrhydeddus i'r arf yn y neuadd frenhinol, gan orchymyn i fwyd gael ei weini o'i flaen yn ddyddiol. Yn ôl y chwedl rhoddodd Syr Hywel ochr o gig i bobl Cricieth bob diwrnod marchnad. Mae yna sawl cywydd am Syr Hywel. Mae un hir iawn gan Iolo Goch yn disgrifio bywyd Hywel fel cwnstabl yn y castell. Mae un arall gan Hugh ap Rheinallt yn disgrifio ei ddewrder mewn brwydr.


Och am Howel heb gelu
Ai fwyall ddichall y bu
Yn erchyll y fwyall i Ffrainc
Troi chwalfa trwy uchelfainc
Dal eu brenin heb flino
Dal ei fab a’i deulu fo
A wnaeth Howel Ryfelwr
Reneiliwr y gamp pwy’n ail i’r g?r
Er ei farw o’i urdd fawredd
Iach yw ei fawl uwch ei fedd

Bu farw Syr Hywel y Fwyall tua 1381. Ni wyddys ble mae wedi ei gladdu; dywed rhai straeon Eglwys Santes Catrin yng Nghricieth, dywed eraill yng Nghlynnog. Bu iddo un mab, Gruffydd, na adawodd unrhyw etifeddion uniongyrchol, eithr yr oedd llawer o hen deuluoedd Eifionydd yn olrhain eu hachau i Einion ei frawd h?n. Yn eironig, ymladdodd ei nai Robert ap Maredudd o Gefn y Fan (Ystumcegid bellach) ar ochr Owain Glynd?r yn y gwrthryfel pan, ym 1403, cafodd y castell ei ddifrodi a'i

losgi mor ddrwg fel na chafodd ei garsiwn gan y Saeson eto a'r dref ddaeth, ac mae'n dal i fod, yn gymuned Gymreig.

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw