arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government
  • Use stars to collect & save items A vector image of star to represent action to save this item  mewngofnodi i gadw'r eitem hon

Disgrifiad

Ganwyd Tegwyn Davies Jones ym Mhenbedw ym 1913. Ei rieni oedd Edward Peter a Mary Elizabeth Jones. Roeddynt yn byw ym Mhenbedw pan anwyd ef.

Deuai Edward Peter Jones o’r Rhyl, a pheiriannydd llongau oedd ef wrth ei alwedigaeth. O bentref Glyndyfrdwy y daeth ei fam, Mary, ac roedd yn ferch i Edward a Margaret Davies.

Pan oedd Tegwyn yn 8, bu farw’i fam, a symudodd ef i Lyndyfrdwy i fyw gyda’i daid a’i nain. Pan oedd yn ddigon hen, bu Tegwyn yn gweithio yn Chwarel Lechi Moel Fferna, yn ogystal â chynorthwyo ar ffermydd lleol. Wedyn, daeth yn weithiwr storfa yn y Llu Awyr Brenhinol yn Hucknall, Nottingham. Roedd Tegwyn yn rhan o Sgwadron 89.

Ar 12 Ebrill 1939, priododd Tegwyn â Blodwen Edwards o Gorwen.

Anfonwyd Tegwyn i Ffrainc ar yr RMS Lancastria.

Llong deithio o Brydain oedd yr RMS Lancastria a gymerwyd drosodd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Arweiniodd ei suddo at un o gyfrinachau propaganda mwyaf yr Ail Ryfel Byd.

Fe’i lansiwyd ym 1920 ar yr Afon Clud ar gyfer yr ‘Anchor Line’, ac roedd y Lancastria (yn wreiddiol y Tyrrhenia) yn chwaer long i’r RMS Cameronia. Aeth ei thaith gyntaf â hi o Glasgow i Montreal. Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd roedd y Lancastria yn y Bahamas. Fe’i gorchmynnwyd i hwylio o Nassau i Efrog Newydd er mwyn ei haddasu i fod yn HMT Lancastria – h.y. llong filwrol.

Wedi cymryd rhan yng ngwacâd Norwy a throsglwyddo’r milwyr i Ynys yr Ia, anfonwyd y Lancastria o Lerpwl i St Nazaire fel rhan o ‘Operation Ariel’ i ddod â phobl Prydain, a milwyr, o Ffrainc (roedd hyn bythefnos wedi gwacâd Dunkirk). Gallai’r Lancastria gario 3,000 petai raid. Gorchmynnwyd y Capten i gymryd cymaint ag y gallai, heb ofidio am gyfyngiadau Deddf Ryngwladol. Erbyn canol prynhawn 17 Mehefin roedd rhwng 4,000 a 9,000 ar y llong, gan gynnwys pobl y Llu Awyr Brenhinol, Milwyr Corfflu’r Arloeswyr a’r Gwasanaeth Byddin Brenhinol, a rhai dinasyddion preifat. Wrth i’r gwacáu fynd yn ei flaen, ymosododd Llu Awyr yr Almaenwyr ar y llongau a oedd wedi angori yn y porthladd. Yn ystod cyrch am 15.50 gan Junkers Ju 88, trawyd y Lancastria gan dri neu bedwar bom, a honnir yn aml i un ohonynt fynd drwy un o gyrn y llong, mewn i howld Rhif 4. Roedd gan y llong un bad achub ar bymtheg a 25 siaced achub, ond roedd nifer o’r badau wedi’u niweidio yn ystod yr ymosodiad. Suddodd y llong am 16.12.

Mae gan Gymdeithas Lancastria dystiolaeth bod 1,738 wedi marw, ond hwyrach na ddeuir byth i wybod faint yn union a gollwyd. Amcangyfrifir y gallai gymaint â 6,500 fod wedi marw, gan wneud hwn y golled fwyaf o fywyd yn hanes morol Prydain. Y cyfan a gafodd teuluoedd y rhai a fu farw ei wybod ar y pryd oedd eu bod wedi marw gyda Byddin Ymgyrchol Prydain.

Arweiniodd y golled enfawr o fywyd i Winston Churchill atal cyhoeddi hanes y trychineb ar unwaith, gan ddweud wrth ei staff fod y papurau newyddion wedi cael hen ddigon o drychineb y diwrnod hwnnw o leiaf. Yn ei atgofion, dywedodd Churchill ei fod wedi bwriadu codi’r gwaharddiad ychydig o ddyddiau’n ddiweddarach, ond arweiniodd amgylchiadau ef i gadw’r gwaharddiad. Ni chyhoeddwyd yr hanes yn swyddogol, felly, ym mhapurau’r Deyrnas Unedig hyd fis Gorffennaf, a hyd yn oed yr amser hwnnw, ni wybuwyd yn union beth a ddigwyddodd.


Roedd Tegwyn yn un o’r rhai a laddwyd. Ni wyddys union fanylion y digwyddiad. Cofir Tegwyn ar gofeb Glyndyfrdwy, a hefyd yn Eglwys y Bedyddwyr ble claddwyd ei deulu. Cofeb Runnymeade
yn Surrey yw’r Gofeb swyddogol i’r rhai a laddwyd. Gofelir am hon gan Gomisiwn Beddi Milwrol y Gymanwlad.

Derbyniodd Tegwyn fedal y Seren Aur am ei ran yn y ‘Battle of Britain’.

Sylwadau (0)

Rhaid mewngofnodi i bostio sylw