Ffosydd y Rhyfel Byd Cyntaf

Capten Arthur Edwards o Flaenafon a oruchwyliodd tanio ffrwydryn cyntaf Prydain ar Ffrynt y Gorllewin ym mis Mawrth 1915.

Mae'r Rhyfel Byd Cyntaf (1914-18) yn enwog am y brwydro ffyrnig yn ffosydd Ffrynt y Gorllewin yn Ffrainc a Fflandrys. Wynebai byddinoedd anferth ei gilydd mewn amgylchiadau erchyll, wrth baratoi am y frwydr fawr nesaf i ennill tir.

Roedd cloddio twneli a gosod ffrwydron tanddaearol yn rhan bwysig o frwydro yn y ffosydd, wrth i'r ddwy ochr geisio ennill mantais. Cloddiwyd twneli o dan yr ardaloedd "tir neb" a ffosydd y gelyn. Yna fe'u llenwyd â ffrwydron cyn eu tanio.

Roedd calch sych y Somme yn arbennig o addas ar gyfer ffrwydron tanddaearol, ond roedd modd gosod ffrwydron yng nghlai gwlyb Fflandrys hefyd. Chwaraeodd profiad a medrau glowyr Cymru ran allweddol yn y gwaith o gynhyrchu'r ffrwydron hyn.

Ymladd y rhyfel o dan y ddaear

Y Capten Arthur Edwards, peiriannydd glofaol a wasanaethodd yn ail Fataliwn Catrawd Sir Fynwy, a gychwynnodd y cyfan. Ym mis Rhagfyr 1914 ffurfiwyd y 4th Divisional Mining Party, o dan reolaeth Edwards.

Ym mis Mawrth 1915, wedi deufis o gloddio twneli o dan linellau’r gelyn, gwagiwyd y twneli ac fe’u llenwyd â ffrwydron cyn eu tanio. Dinistriodd y ffrwydrad adeiladau ar wyneb y tir - oherwydd cloddiwyd y twneli o dan adeiladau a ddefnyddid gan saethwyr y gelyn.

Ar achlysur arall, wrth i dîm gosod ffrwydron tanddaearol yr Almaenwyr gloddio mewn un cyfeiriad, daethant ar draws twneli’r lluoedd cynghreiriol a oedd yn cloddio i’r cyfeiriad arall, ac arweiniodd at frwydro ffyrnig wyneb yn wyneb o dan y ddaear.

Bathodyn Anrhydedd

Ym Mehefin 1915 enillodd y Capten Arthur Edwards y Groes Filwrol, gwobr newydd ar gyfer capteiniaid ac is-swyddogion. Cafodd hefyd ei grybwyll mewn gohebiaeth ddwywaith am wasanaeth dewr a neilltuol. Gwasanaethodd drwy gydol y rhyfel, yn cynnwys diwrnod cyntaf brwydr y Somme (1 Mehefin 1916) cyn cael ei anafu’n ddifrifol gan siel nwy ym Mehefin 1918.

Cyflwynwyd ei fedalau i Amgueddfa Cymru yn 2006. Maent yn rhan o’r arddangosiad "Bathodynnau Anrhydedd: medalau o’r ddau ryfel byd" yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Erthygl gan:Edward Besly, Niwmismatydd, Archeoleg a Niwmismateg. Amgueddfa Cymru