arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government

Trwy lygad y camera: Ceinws Archives

Cymraeg

Ym mis Tachwedd, dechreuodd Casgliad y Werin Cymru ar y broses o ddigido a llwytho dros fil o ddelweddau sy’n gysylltiedig gyda Chorris a’r ardal gyfagos ar y wefan. Ffotograffau du a gwyn yn cofnodi gwahanol agweddau ar hanes lleol, ac yn arbennig felly hanes y diwydiant chwarelyddol yn yr ardal yw’r casgliad hwn, ffrwyth 15 mlynedd o waith y ffotograffydd Ray Gunn, o Geinws, Esgairgeiliog. Mae Ray a’i wraig, Julia, wedi bod yn ychwanegu deunydd i’w cyfrif, Ceiws Archives, oddi ar 2011, yn amrywiaeth o ffotograffau a dogfennau, deunydd sain a ffilmiau byrion.

A hithau’n enedigol o Geniws, pentref bychan rhyw bedair milltir i’r gogledd o Fachynlleth, dychwelodd Julia i fyw yno gyda’i gŵr, Ray, yn 1982. Daeth Ray i fyw i ardal Corris yn ei arddegau gan symud o bentref bach yn y Cotswolds. Mae’r ddau wedi ymddeol bellach, ond mae eu cariad at ffotograffiaeth yn parhau.

‘Roedd Julia a finnau yn rhannu camera pan oedden ni’n canlyn, “ eglura Ray. “Roedden ni hefyd yn rhannu’r un diddordeb yn y genhedlaeth hŷn a’u ffordd o fyw. Dydw i ddim yn gallu siarad Cymraeg yn rhugl – ond mae Ceinws a Dyffryn Dyfi yn fy ngwaed i erbyn hyn. Dwi’n dod yn wreiddiol o bentref bach yn yng ngogledd y Cotswolds, Swydd Rhydychen. Fodd bynnag. dydi’r tŷ lle ces i fy magu, a lle ro’n i’n ei alw’n ‘adref’ ddim yn bodoli bellch ... felly dwi’n teimlo cysylltiad cryf efo Dyffryn Dyfi a finnau wedi byw yma cyhyd. Hefyd dwi’n meddwl bod rhywun yn gallu synhwyro bod brys o safbwynt cofnodi gwybodaeth leol a ffordd o fyw sydd wedi diflannu yng Nghymru – yn cynnwys enwau llefydd sydd mewn peryg o fynd yn angof llwyr.’

Mae’r deunydd mae Julia wedi bod yn ei lwytho ar wefan Casgliad y Werin Cymru yn ymwneud â hanes yr ardal lle bu ei chyndeidiau yn byw ers yr ail ganrif ar bymtheg, a hefyd deunydd sy’n adrodd hanes ac yn cofnodi bywydau amrywiol aelodau o’i theulu. Roedd Julia yn aelod o’r grŵp cymunedol oedd yn arfer cwrdd o dan yr enw Corris Community Archive ac a fynychodd weithdy hyfforddiant gan dîm Casgliad y Werin yn 2011. Aethant ymlaen i greu cyfri ar y wefan a dechrau uwchlwytho rhai eitemau yn ymwneud â hanes lleol o fewn ychydig fisoedd. Roedd y cyfan yn mynd ymlaen o dan gyfrwyddyd Dr Sarah Higgins, darlithydd yn Adran Gwasanaethau Gwybodaeth Prifysgol Aberystwyth, a byddai myfyrwyr yr adran hefyd yn cydweithio â nhw fel grŵp. Gallwch ddysgu mwy am waith Casgliad y Werin gyda’r grŵp yn y ffilm fer hon.

‘Roedden ni’n arfer cyfarfod yn yr Institute yng Nghorris, ac ro’n i’n mwynhau gweithio gyda nhw,’ eglura Julia. ‘Pan wnaeth y grŵp ddod i ben, roeddwn i’n drist iawn, ac yn fwy trist fyth pan ddaru ‘Corris Archive’ ddim parhau.’

Fodd bynnag, cafodd Julia ei hannog i ddal ati efo’i diddordeb. ‘Awgrymodd Sarah Higgins y gallwn i greu fy archif fy hun, a dyma pryd wnes i ddechrau Ceinws Archive, ac fe wnes i ddechrau llwytho eitemau ar wefan Casgliad y Werin yn nes ymlaen yn 2011. Erbyn hyn rydw i wedi cyfrannu dros 300 o eitemau ar ran y ddau ohonon ni.’ Ychwanega Julia: ‘Rydw i’n meddwl bod gwefan fel gwefan Casgliad y Werin yn bwysig iawn, achos mae’n gwneud hanes Cymru yn haws i’w ddeall, ac yn fwy hygyrch, i’r bobl hynny sydd ddim yn gallu teithio i lefydd fel y Llyfrgell Genedlaethol.’

Mae’r llyfrau mae Julia Gunn wedi eu hysgrifennu am hanes ei theulu a hanes pentref Esgairgeiliog Ceinws yn eitemau sy’n eithriadol o bwysig iddi: “Mae’r recordiadau sain rydw i wedi eu llwytho hefyd yn werthfawr iawn wrth gwrs,” ychwanegodd. “Mi fydda i wastad yn chwarae rhai o’r ffilmiau teuluol yma a’r clipiau sain pan mae hi’n Sul y Fam a Sul y Tadau a thrwy hynny rydw i’n dal i deimlo ’mod i’n gallu bod yn agos atyn nhw, felly mae hi’n braf gallu gwneud hynny. Roedd fy nhad, Kenneth Rowlands, yn un da am adrodd hanes pan oedd o yn ei hwyliau – hanes ei fagwraeth yng Ngheinws a hanes yr ardal – am y chwareli ac ati. Trwy rannu hanes llafar fel’ma mae rhywun yn gallu cofnodi ffordd o fyw.”

Atgofion Moira Rowlands
Kenneth Rowlands

Yn ôl Julia, ei hoff ffilm iddi ei rannu ar wefan Casgliad y Werin yw Corris Uchaf – Fronheulog. ‘Mae’n sôn am drio dod o hyd i Fronheulog – cartref fy hen, hen nain a taid,’ eglura. ‘Roedd Robert a Margaret Owen yn byw yn Fronhelog yn 1841, a’r darn yma o waith ymchwil hanes teulu wnaeth fy arwain i yr holl ffordd yn ôl at Bleddyn ap Cynfyn, Tywysog Powys yn 1068!’ Corris Uchaf – Fronheulog.

Hoff eitem Ray o blith y rhai y maent wedi eu llwytho ar eu cyfrif yw llun ffotograff du a gwyn a yn dangos yr olygfa o du allan i’w cartref yn Yr Efail, Esgairgeiliog, ‘Mae’n dangos yr union olygfa wnaeth gael ei thynnu gan y ffotograffydd Donald George a arferai werthu ei waith i Valentines Postcards yn Dundee,’ esbonia Ray. ‘Symudodd George i fyw i Gorris Uchaf a byddai’n aml yn ymweld â’r ardal yma; a deud y gwir fe wnaeth o alw heibio’r tŷ i ofyn a fyddai’n gallu cymryd llun o’r mynydd gyferbyn. Y tro cyntaf i mi ei weld o, wnes i jest feddwl – ‘dwi isho gwneud hynna’ ac felly dwi wedi bod yn cofnodi golygfeydd o’r pentref ers blynyddoedd.’

Yn 2018 cafodd coed pinwydd mawr ar hyd y pentref eu torri gan Gyfoeth Naturiol Cymru gan eu bod yn achosi perygl ger y ffordd fawr, ac yn arbennig felly wrth Pont Evans. Ar ôl cwblhau’r gwaith roedd Ray yn gallu tynnu llun ffotograff o'r hyn roedd o ei angen o'r un fan, fwy neu lai, ag y cafodd llun ei dynnu gan Donald George yn 1928, 90 mlynedd ynghynt. Dyma’r eitem sydd wedi ei chyhoeddi ar wefan Casgliad y Werin.

Ac yntau gyda rhai miloedd o ffotograffau a negatifs yn ei feddiant, roedd Ray yn benderfynol o ddiogelu ei archif bersonol, ac fe gafodd gymorth gan Casgliad y Werin i wneud hynny gyda’i gasgliad du a gwyn o ffotograffau hanes lleol a dynnodd rhwng Rhagfyr 1995 a Ionawr 2010. Mewn cydweithrediad gyda Gwasanaethau Gwirfoddoli Llyfrgell Genedlaethol Cymru mae’r 110 ffilm wrthi’n cael eu digido i safon archifdy ac mae cymorth yn cael ei ddarparu i lenwi ffurflenni metadata dwyieithog fel bod gwybodaeth drylwyr Ray am yr ardal yn mynd i fyny ar y wefan yn ogystal. Gyda’i gilydd mae 6 gwirfoddolwr yn gweithio ar y prosiect hwn, yn cynnwys Tim, sy’n gyfarwydd â gwahanol agweddau o gadwraeth digidol ac sydd, erbyn hyn bron â gorffen sganio’r 1,300 o negatifs. Mae Lianne a Jackie wedi bod yn rhoi gwybodaeth ar y daenlen metadata, gyda Nonna a Tomos yn cyfrannu at waith cyfeithu ac Elfed yn gweithio’n ddwyieithog ar y metadata. Fe wnaeth Elfed, sy’n byw yng Nghorris Uchaf ac sydd â chysylltiadauu teuluol gyda’r ardal, raddio o Brifysgol Caerlŷr yr haf diwethaf, a bydd yn dechrau gweithio yn y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Ionawr.

Bydd cyfran helaeth o gasgliad ffotograffau Ray Gunn yn parhau i gael eu cyhoeddi ar wefan Casgliad y Werin cyn y Nadolig, gyda’r gweddill yn dilyn yn y Flwyddyn Newydd – casgliad sydd yn sicr yn gyfraniad gwerthfawr at dreftadaeth ddiwydiannol Cymru ac sy’n cofnodi newidiadau cymdeithasol pwysig yn ardal Corris. Er mwyn cymryd golwg fanylach ar gyfrif Ceinws Archive a’u casgliadau ar chwareli llechi ardal Corris, dilynwch y ddolen hon.

Darlun Elena Gruffudd