arrowbookcheckclosecommentfacebookfavourite-origfavouritegooglehomeibapdfsearchsharespotlighttwitterwelsh-government

Treftadaeth Ddiwydiannol Cymru – Casgliad Ffotograffig W. E. Bowen

Cymraeg

Ym mis Awst 1981 dechreuodd ffatri British Aluminium yng Nglyn-nedd ar ei hwythnos olaf o gynhyrchu a chyda hynny, daeth diwedd cyfnod ar bennod arall o dreftadaeth ddiwydiannol Cymru. Yn ffodus, rydym wedi cyhoeddi casgliad y diweddar W. E. Bowen sy'n dogfennu yr wythnos olaf hon yn Rheola Works ar wefan Casgliad y Werin Cymru. Yn y blog hwn, mae ei fab, Roy Bowen, yn rhannu ei sylwadau am waith ei dad a phwysigrwydd dathlu'r cyfraniad a wneir gan y gweithlu yn ei gymuned.

Mae lleoliad gwych ffatri Rheola Works yng Nghwm Nedd yn cael ei ddal mewn ffordd arbennig yn un o hoff ffotograffau Roy:

Er ei bod wedi ei hamgylchynu gan ardal wledig yn bennaf, mae tystiolaeth bod diwydiant wedi cyrraedd Glyn-nedd mor bell yn ôl â 1793 pan ddechreuwyd cloddio am lo – ar ffurf mwyngloddiau a mwyngloddiau brig. Roedd safle ffatri Rheola rhyw filltir i'r gogledd-ddwyrain o Resolfen, ac fe'i hagorwyd yn wreiddiol fel melin stirbed gan gwmni British Aluminium, a hynny yn 1939. Yn ei hanterth roedd yn cyflogi 1500 o bobl, ac er bod y niferoedd wedi mynd lawr i 590 pan gymerwyd y casgliad ffotograffig hwn, ystyrid y ffatri yn gyflogwr pwysig yn yr ardal am ddegawdau.

Byddai Roy Bowen yn mynd heibio Rheola Works bob dydd am nifer o flynyddoedd wrth iddo deit hio i'w swydd mewn ffatri wahanol wedi'i lleoli yn Resolfen. Dim ond wedi iddo dderbyn y casgliad ffotograffau yn dilyn marwolaeth ei dad y bu iddo weld tu mewn i’r ffatri am y tro cyntaf.

"Mae'r casgliad hwn yn bwysig i mi gan mai dyma'r casgliad mwyaf o ffotograffau o bell gafodd eu tynnu gan fy nhad o un digwyddiad penodol," eglura Roy. "Mae bod yno i gofnodi’r diwrnod olaf o gynhyrchu yn beth anarferol, ac yn enwedig felly i'r bobl oedd yn gweithio yno – roedd yn ddiwrnod hanesyddol iddyn nhw. Fy nhad oedd y barbwr lleol am nifer o flynyddoedd felly mae’n debyg ei fod yn adnabod y rhan fwyaf o’r bobl oedd yn gweithio yno. Dydw i ddim yn gwybod a gafodd ei dalu fel jobyn proffesiynol neu ai digwydd cael ei holi ar y pryd i ddod draw yno wnaeth e."

Ymunodd William Emlyn Bowen (1929-2012), neu Billy fel y cai ei adnabod, â busnes trin gwallt y teulu yng Nglyn-nedd ac fe'i hyfforddwyd i fod yn farbwr. Wedi iddo gwblhau ei Wasanaeth Cenedlaethol dychweldodd i weithio yn y siop yng Nglyn-nedd. Tua’r adeg yma, dechreuodd Billy ymddiddori o ddifri mewn ffotograffiaeth ac yn wir cofrestrodd ar gwrs ffotograffiaeth yn y Barri. Agorodd siop trin gwallt yng Nghwmgwrach ar ôl iddo briodi mam Roy, ac pharhaodd i redeg y busnes yma hyd nes i'r pyllau lleol gau ac iddo yntau ddechrau colli cwsmeriaid. Wedi hynny, fe'i cyflogwyd mewn ffatri leol (a oedd yn dwyn yr enw TRW-Steering Systems yn ddiweddarach), ond trwy gydol yr amser yma bu’n gweithio fel ffotograffydd proffesiynol. Mae ei luniau’n adlewyrchu ei diddordeb brwd hwn mewn pysgota a hanes, ac yntau’n aelod o Glwb Pysgota Glyn-nedd ac yn aelod o Gymdeithas Hanes Glyn-nedd a Chwmgwrach.

Yn ôl Roy Bowen, bu iddo ymroi i ddiogelu casgliad ffotograffig ei dad oherwydd angerdd Billy tuag at ffotograffiaeth yn gyffredinol a'i angerdd dros gofnodi hanes y pentrefi lleol. "Ar ôl iddo farw, sylweddolais pe na bawn yn gwneud rhywbeth yn ei gylch, y gallai'r lluniau fynd yn angof llwyr. Yn wreiddiol, fe wnes i greu gwefan ar gyfer ei ffotograffau sydd wedi cael ei gweld sawl tro gyda llawer o sylwadau cadarnhaol gan bobl yn fy nghanmol am gadw gwaith fy nhad, ac mae wedi creu llawer o drafodaethau ac atgofion i bobl ar y cyfryngau cymdeithasol pan rydw i wedi rhannu rhai o'r lluniau.” Ychwanega Roy: "Y pwynt pwysig arall i mi oedd drwy rannu casgliad fy nhad â Chasgliad y Werin Cymru y bydd y lluniau yn cael eu cadw ar ôl fy amser i ac y bydd cynulleidfa ehangach yn edrych ar waith fy nhad. Bydd y digwyddiadau a gofnodwyd ganddo yn cael eu gwarchod ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol o'r ardal leol a thu hwnt."

Mae casgliad W. E. Bowen yn dogfennu'n ofalus yr holl gamau gwahanol sy’n gysylltiedig gyda chynhyrchu alwminiwm, a'r peiriannau a ddefnyddir – o'r ffwrnais a'r smeltio, i gastio slabiau alwminiwm, yna rhedeg yr alwminiwm drwy'r felin nes ei fod yn cael ei dorri i lawr i’r trwch cywir, a chynhyrchu rholiau alwminiwm. Mae'r ffotograffau yma'n dangos alwminiwm yn mynd drwy'r siaced ddŵr sy'n rhewi'r metel:

Ond mae ei gasgliad hefyd yn rhoi cipolwg inni ar weithwyr y ffatri wrth eu gwaith ar y llinell gynhyrchu ac mewn mannau eraill yn y ffatri lle cynhyrchwyd cynhyrchion alwminiwm:

Yn y ffotograffau hyn o'r gweithwyr yn eu gweithle rydym yn gallu synhwyro gwir deimlad o falchder, a hynny er gwaetha'r ffaith bod gwaith clirio a dymchwel esioes yn digwydd mewn rhannau erail o'r ffatri. Wedi i’r gwaith cynhyrchu ddod i ben yn llwyr, a'r gwaith clirio a chwalu gynyddu, dychweldodd Billy am un diwrnod arall i weld y sgerbwd oedd yn weddill o’r ffatri.

Hefyd wedi ei gynnwys yng nghasgliad W. E. Bowen mae rhai lluniau gan Jim Giddings, gweithiwr ffatri a oedd hefyd yn dogfennu digwyddiadau yn ystod yr wythnos waith olaf yn Rheola Works – y ffatri a fu wrth galon byd gwaith y rhan fwyaf o’r dynion am y rhan fwyaf o’u hoes. Fodd bynnag, un o ddelweddau mwyaf gwerthfawr y casgliad ym marn Roy Bowen yw'r ffotograff a gymerodd ei dad o'r trydan sy'n cael ei ddiffodd am y tro olaf. "O safbwynt hanesyddol mae hyn yn ingol iawn," meddai.

Pan gafodd y trydan ei ddiffodd, diflannodd y gynhaliaeth i’r gweithwyr yno, ac i’r gymuned ehangach. Er gwaetha’r hyn a gollwyd wrth gau’r ffatri, gallwn ni dalu teyrnged i weithwyr Rheola Works trwy sicrhau ein bod yn parhau i gofio am eu gwaith yno, a sicrhau bod eu straeon yn dal i gael eu hadrodd.

Ydych chi'n adnabod rhai o’r wynebau yma? Neu oes gennych chi eitemau i'w rhannu am eich profiad chi neu brofiad eich teulu o waith ffatri? Cysylltwch â ni ar Facebook neu Twitter.

Darlun Elena Gruffudd